คำตอบสั้น — Quick Answer / TL;DR
การจัดทำแผนจูงใจพนักงานด้วยหุ้น (ESOP / Stock Options) ในบริษัทจำกัดไทย มีความท้าทายทางกฎหมายแพ่งและแรงงานที่แตกต่างจากต่างประเทศอย่างสิ้นเชิง: (1) การห้ามออกหุ้นต่ำกว่าพาร์ (Par Value Floor): ตาม ป.พ.พ. มาตรา 1105 สตาร์ทอัพไทยไม่สามารถให้พนักงานซื้อหุ้นในราคา 0 บาท (Free Shares) หรือราคาต่ำกว่าราคาพาร์ได้ ราคาใช้สิทธิ (Exercise / Strike Price) ต้องไม่ต่ำกว่ามูลค่าที่ตราไว้ (Par Value) ของบริษัทเสมอ ทั้งนี้ หุ้นที่ออกให้พนักงานต้องไม่ออกโดยราคาต่ำกว่ามูลค่าที่ตั้งไว้ตามมาตรา 1105 และต้องใช้เป็นเงินจนเต็มค่าตามมาตรา 1119 เว้นแต่หุ้นที่ออกตามมาตรา 1108 (5) หรือมาตรา 1221 อย่างไรก็ดี การออกหุ้นเพื่อแทนคุณแรงงานของพนักงานภายหลังจดทะเบียนบริษัทตามมาตรา 1221 ต้องตรวจเพิ่มเติม เพราะมาตรา 1108 (5) ระบุถึงหุ้นที่กำหนดในที่ประชุมตั้งบริษัท [ต้องยืนยันแหล่งที่มา] การให้เงินโบนัสแก่พนักงานเพื่อนำมาชำระค่าหุ้นเป็นเงินเป็นทางเลือกหนึ่งที่ไม่ขัดมาตรา 1119 ส่วนผลทางภาษีของเงินโบนัส ซึ่งเป็นเงินได้เนื่องจากการจ้างแรงงานตามประมวลรัษฎากร มาตรา 40 (1) ต้องตรวจเป็นรายกรณี (2) การวางเงื่อนไข Vesting & 1-Year Cliff: โครงสร้างสากลกำหนดให้สิทธิทยอยปลดล็อกเป็นเวลา 4 ปี โดยมีเงื่อนไขทำงานครบ 1 ปีแรกจึงจะเริ่มได้รับสิทธิ 25% แรก (1-Year Cliff) และทยอยได้รับรายเดือนอีก 36 เดือน (3) กลไก Good Leaver และ Bad Leaver: หากพนักงานลาออกด้วยดี (Good Leaver) มักอนุญาตให้คงสิทธิหุ้นที่ Vest แล้วไว้ได้ หรือผู้ก่อตั้งหรือบุคคลที่คณะกรรมการบริษัทกำหนด (มิใช่บริษัท) มีสิทธิซื้อหุ้นคืนตามราคาตลาด (Fair Market Value) แต่หากถูกเลิกจ้างฐานทุจริตหรือทำผิดวินัยร้ายแรง (Bad Leaver) สิทธิที่ยังไม่ Vest จะถูกริบทันที และผู้ก่อตั้งหรือบุคคลที่คณะกรรมการบริษัทกำหนด (มิใช่บริษัท) มีสิทธิซื้อหุ้นที่พนักงานถืออยู่คืนตามราคาที่กำหนดไว้ในสัญญา เช่น ราคาพาร์หรือราคาทุนที่พนักงานจ่ายจริง ทั้งนี้ เพราะประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1143 ห้ามมิให้บริษัทจำกัดเป็นเจ้าของถือหุ้นของตนเอง และผู้ซื้อคืนต้องซื้อเพื่อตนเอง มิใช่ถือไว้แทนบริษัท
ตัวอย่างสมมติ
- เหตุการณ์: บริษัทเทคโนโลยีว่าจ้าง Chief Technology Officer (CTO) A โดยสัญญาว่าจะให้หุ้น 10% ผ่านโครงการ ESOP สัญญาเซ็นแบบง่าย ๆ ว่า "ให้สิทธิถือหุ้น 10% แก่ CTO A" โดยไม่กำหนดเงื่อนไขการทำงานหรือการพ้นสภาพ
- ความเข้าใจผิด: ผู้ก่อตั้งคิดว่าพนักงานจะอยู่ทำงานจนครบ 3 ปีเพื่อรอรับหุ้น จึงมิได้เขียนเงื่อนไขนี้ไว้ในสัญญา
- จุดพลิก: CTO A ทำงานได้เพียง 8 เดือนแล้วออก เกิดความขัดแย้งและแอบขโมยซอร์สโค้ดไปเปิดบริษัทแข่ง พร้อมทั้งยื่นฟ้องต่อศาลที่มีเขตอำนาจ [ต้องยืนยันมาตรา] เรียกร้องหุ้น 10% หรือเงินเทียบเท่ามูลค่าหุ้นจำนวน 15 ล้านบาท เนื่องจากสัญญาไม่มีข้อกำหนด Vesting และ 1-Year Cliff และไม่มีนิยาม Bad Leaver ที่ชัดเจน ทำให้บริษัทต้องเสียเวลาสู้คดีและไม่สามารถนำหุ้นก้อนนี้ไปดึงดูด CTO คนใหม่ได้
- สิ่งที่ได้จากบทความ: พิมพ์เขียวสัญญา ESOP Option Agreement 7 ชั้น, ตารางคำนวณ Vesting Schedule 4 ปีพร้อมสูตร Cliff, การกำหนดกลไก Good/Bad Leaver, ผลกระทบภาษีเงินได้บุคคลธรรมดาของพนักงานตามประมวลรัษฎากร มาตรา 39 และมาตรา 40, และ Checklist 10 จุดตรวจสัญญา ESOP
ทำไมสตาร์ทอัพต้องมี ESOP
สตาร์ทอัพในระยะแรกมักไม่มีกระแสเงินสดเพียงพอที่จะจ่ายเงินเดือนในอัตราตลาดให้แก่วิศวกรหรือผู้บริหารระดับสูง การให้ "ส่วนได้เสียในความเป็นเจ้าของ" (Equity Upside) จึงเป็นเครื่องมือเดียวที่สามารถดึงดูดบุคลากรระดับหัวกะทิมาร่วมสร้างธุรกิจ แต่หากไม่มีสัญญา ESOP ที่รัดกุม หุ้นของบริษัทอาจตกไปอยู่ในมือของพนักงานที่ไม่ได้สร้างมูลค่าให้แก่บริษัทอีกต่อไป (Dead Equity)
ผลกระทบเชิงธุรกิจ Business Consequences
- Money (ภาระภาษีของพนักงาน): ตามประมวลรัษฎากร มาตรา 39 และมาตรา 40 (1) ส่วนต่างระหว่างราคาตลาดของหุ้น ณ วันที่ใช้สิทธิ กับราคา Strike Price ที่พนักงานจ่ายจริง ถือเป็น "ประโยชน์เพิ่มจากการจ้างแรงงาน" ซึ่งพนักงานต้องนำมารวมคำนวณเสียภาษีเงินได้บุคคลธรรมดา [ต้องยืนยันแหล่งที่มา] ผู้ร่างแผนจึงต้องตรวจตัวบทฉบับทางการและแนวปฏิบัติของกรมสรรพากรเป็นรายกรณีก่อนนำข้อความนี้ไปใช้
- Control (สิทธิการออกเสียงของพนักงาน): หากพนักงานถือหุ้นโดยตรง พนักงานจะมีสิทธิเข้าประชุมผู้ถือหุ้นและรับรู้ข้อมูลงบการเงินเชิงลึก สตาร์ทอัพอาจจัดให้พนักงานถือหุ้นทางอ้อม เช่น ผ่านนิติบุคคลเฉพาะกิจ (Holding SPV) หรือออกหุ้นบุริมสิทธิที่กำหนดสภาพไว้ ซึ่งประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1108 (4) ให้วางกำหนดจำนวน สภาพ และบุริมสิทธิของหุ้นบุริมสิทธิในที่ประชุมตั้งบริษัท สำหรับบริษัทที่จดทะเบียนแล้ว การกำหนดหุ้นบุริมสิทธิภายหลังจึงต้องตรวจเพิ่มเติม [ต้องยืนยันแหล่งที่มา] และต้องตรวจความเห็นของหน่วยงานที่เกี่ยวข้องก่อนยืนยันว่าตัดสิทธิออกเสียงได้ [ต้องยืนยันแหล่งที่มา]
- Evidence/Timing: การเพิ่มทุนด้วยการออกหุ้นใหม่เพื่อรองรับการใช้สิทธิของพนักงานต้องได้รับมติพิเศษของที่ประชุมใหญ่ผู้ถือหุ้นตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1220 โดยลงมติด้วยคะแนนเสียงข้างมากไม่ต่ำกว่าสามในสี่ของจำนวนเสียงทั้งหมดของผู้ถือหุ้นที่มาประชุมและมีสิทธิออกเสียงลงคะแนนตามมาตรา 1194 การออกหุ้นใหม่ต้องเสนอแก่ผู้ถือหุ้นเดิมตามส่วนตามมาตรา 1222 และบริษัทต้องจดทะเบียนมติพิเศษภายในสิบสี่วันนับแต่วันลงมติตามมาตรา 1228 ส่วนการ "สำรองหุ้น" ล่วงหน้าไว้สำหรับการใช้สิทธิของพนักงานในอนาคตด้วยมติครั้งเดียว [ต้องยืนยันแหล่งที่มา] และแนวปฏิบัติของนายทะเบียนเรื่องการจดทะเบียนทุนที่ยังไม่ออกหุ้น [ต้องยืนยันแหล่งที่มา] ยังต้องตรวจเพิ่มเติม เพราะมาตรา 1220 มาตรา 1222 และมาตรา 1228 มิได้บัญญัติเรื่องการสำรองหุ้นไว้โดยเฉพาะ
กรอบกฎหมายและ Claim Ledger Legal Framework
| Claim ID | ข้อความทางกฎหมายที่ยืนยัน | ฐานกฎหมายปฐมภูมิ | ตำแหน่งในแหล่ง | สถานะ |
|---|---|---|---|---|
| C-UP-03-01 | ห้ามออกหุ้นโดยราคาต่ำกว่ามูลค่าของหุ้นที่ตั้งไว้ | ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1105 | ลักษณะ 22 หุ้นส่วนและบริษัท หมวด 4 บริษัทจำกัด ส่วนที่ 1 สภาพและการตั้งบริษัทจำกัด | แก้ไขแล้ว — LAS Audit |
| C-UP-03-02 | บริษัทจำกัดจะถือหุ้นของตนเองหรือรับจำนำหุ้นของตนเองมิได้ | ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1143 | ลักษณะ 22 หุ้นส่วนและบริษัท หมวด 4 บริษัทจำกัด ส่วนที่ 2 หุ้นและผู้ถือหุ้น | ตรวจตรงตัวบท — LAS Audit |
| C-UP-03-03 | การเพิ่มทุนด้วยการออกหุ้นใหม่เพื่อรองรับการใช้สิทธิของพนักงานต้องได้รับมติพิเศษ หุ้นที่ออกใหม่ต้องเสนอแก่ผู้ถือหุ้นเดิมตามส่วน และบริษัทต้องจดทะเบียนมติพิเศษภายในสิบสี่วันนับแต่วันลงมติ ส่วนการสำรองหุ้นล่วงหน้าด้วยมติครั้งเดียวต้องตรวจเพิ่มเติม [ต้องยืนยันแหล่งที่มา] | ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1194 มาตรา 1220 มาตรา 1222 และมาตรา 1228 | ลักษณะ 22 หุ้นส่วนและบริษัท หมวด 4 บริษัทจำกัด ส่วนที่ 3 วิธีจัดการบริษัทจำกัด (มาตรา 1194) และส่วนที่ 6 การเพิ่มทุนและลดทุน (มาตรา 1220 มาตรา 1222 และมาตรา 1228) | แก้ไขแล้ว — LAS Audit [ต้องยืนยันแหล่งที่มา] |
| C-UP-03-04 | ประโยชน์เพิ่มที่ได้รับจากการทำงาน ไม่ว่าจะเป็นเงิน ทรัพย์สิน หรือสิทธิประโยชน์อื่นใด ถือเป็นเงินได้พึงประเมินเนื่องจากการจ้างแรงงาน | ประมวลรัษฎากร มาตรา 39 และมาตรา 40 (1) | หมวด 3 ภาษีเงินได้ ส่วน 1 ข้อความทั่วไป (มาตรา 39) และส่วน 2 การเก็บภาษีจากบุคคลธรรมดา (มาตรา 40) | ตรวจตรงตัวบท — LAS Audit |
| C-UP-03-05 | ตามมาตรา 5 แห่งพระราชบัญญัติคุ้มครองแรงงาน พ.ศ. 2541 (แก้ไขเพิ่มเติมถึงฉบับที่ 9 พ.ศ. 2568) ค่าจ้างคือเงินที่นายจ้างและลูกจ้างตกลงจ่ายเป็นค่าตอบแทนการทำงานตามสัญญาจ้าง สิทธิซื้อหุ้นที่มิใช่เงินจึงไม่เข้านิยามโดยตรง การริบสิทธิจึงมิใช่การหักค่าจ้างตามมาตรา 76 แต่หากแผนจ่ายเป็นเงินตามผลงานในเวลาทำงานปกติ ต้องตรวจนิยามค่าจ้างเป็นรายกรณี และข้อสัญญา ESOP ไม่ตัดสิทธิรับค่าชดเชยตามมาตรา 118 เมื่อไม่เข้าเหตุตามมาตรา 119 | พระราชบัญญัติคุ้มครองแรงงาน พ.ศ. 2541 (แก้ไขเพิ่มเติมถึงฉบับที่ 9 พ.ศ. 2568) มาตรา 5 มาตรา 76 มาตรา 118 และมาตรา 119 | ตรวจชื่อหมวดและส่วนจากตัวบทฉบับทางการ [ต้องยืนยันแหล่งที่มา] | แก้ไขแล้ว — LAS Audit |
| C-UP-03-06 | มูลค่าของหุ้นหนึ่งหุ้นต้องไม่ต่ำกว่าห้าบาท | ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1117 | ลักษณะ 22 หุ้นส่วนและบริษัท หมวด 4 บริษัทจำกัด ส่วนที่ 2 หุ้นและผู้ถือหุ้น | แก้ไขแล้ว — LAS Audit |
โครงสร้างพิมพ์เขียวสัญญา ESOP Option 7 ชั้น
- Layer 1: Grant of Options: จำนวนสิทธิที่จัดสรร, วันที่ให้สิทธิ (Grant Date), และราคาใช้สิทธิ (Strike Price ไม่ต่ำกว่าพาร์) หมายเหตุ: ผู้ร่างแผนต้องตรวจว่าการให้สิทธิซื้อหุ้นแก่พนักงานไม่เป็นการเสนอขายหุ้นของบริษัทจำกัดเป็นการทั่วไปหรือต่อบุคคลในวงกว้างตามพระราชบัญญัติหลักทรัพย์และตลาดหลักทรัพย์ พ.ศ. 2535 มาตรา 34 และตามประกาศของคณะกรรมการกำกับตลาดทุนที่เกี่ยวข้อง ทั้งนี้ หากสิทธิที่ให้แก่พนักงานมีลักษณะเป็นใบสำคัญแสดงสิทธิที่จะซื้อหุ้น ซึ่งเป็นหลักทรัพย์ตามนิยามของพระราชบัญญัติดังกล่าว การเสนอขายจะอยู่ในบังคับของมาตรา 33 ซึ่งห้ามบริษัท รวมถึงบริษัทจำกัด เสนอขายใบสำคัญแสดงสิทธิที่จะซื้อหุ้นที่ออกใหม่ เว้นแต่เข้าข้อยกเว้นในมาตรานั้น ส่วนการจัดลักษณะของสิทธิซื้อหุ้นของพนักงานและเกณฑ์คำว่า "บุคคลในวงกว้าง" ต้องตรวจจากประกาศฉบับทางการ [ต้องยืนยันแหล่งที่มา]
- Layer 2: Vesting Schedule & Cliff: ตารางทยอยปลดล็อกสิทธิ 4 ปี (25% เมื่อครบปีที่ 1, และทยอย 1/48 ทุกเดือน)
- Layer 3: Exercise Protocol: วิธีการยื่นคำขอใช้สิทธิ (Notice of Exercise), ระยะเวลาที่เปิดให้ใช้สิทธิ (Exercise Window)
- Layer 4: Good Leaver versus Bad Leaver Provisions: ผลต่อสิทธิ Option เมื่อพนักงานพ้นสภาพการเป็นลูกจ้าง
- Layer 5: Repurchase Rights (สิทธิซื้อหุ้นคืน): สิทธิของผู้ก่อตั้งหรือบุคคลที่บริษัทกำหนดในการซื้อหุ้นคืนเมื่อพนักงานลาออก
- Layer 6: Accelerated Vesting on Exit: การปลดล็อกสิทธิล่วงหน้าทั้งหมดทันทีเมื่อเกิดการควบรวมหรือขายกิจการ (Change of Control)
- Layer 7: Restrictive Covenants: ข้อสัญญาห้ามแข่งขัน (Non-compete) ห้ามดึงบุคลากร และหน้าที่รักษาความลับ
ตารางเปรียบเทียบ: Good Leaver และ Bad Leaver
| มิติการพิจารณา | Good Leaver (ลาออกด้วยดี / เกษียณ / ป่วย) | Bad Leaver (ทุจริต / ละเมิดสัญญา / ขโมย IP) |
|---|---|---|
| สิทธิ Option ที่ยังไม่ Vest | ถูกริบทันที (Forfeited) | ถูกริบทันที (Forfeited) |
| สิทธิ Option ที่ Vest แล้ว (ยังไม่แปลง) | ให้เวลาใช้สิทธิแปลงเป็นหุ้นภายใน 30-90 วัน | ถูกยกเลิกทันที โดยไม่ได้รับค่าตอบแทน |
| หุ้นที่แปลงสภาพถือครองอยู่แล้ว | ผู้ก่อตั้งหรือบุคคลที่คณะกรรมการบริษัทกำหนดมีสิทธิซื้อคืน ณ ราคาตลาด (Fair Market Value) | ผู้ก่อตั้งหรือบุคคลที่คณะกรรมการบริษัทกำหนดมีสิทธิซื้อคืน ณ ราคาพาร์ หรือราคาต้นทุน |
| ข้อสัญญาห้ามแข่งขัน (Non-compete) | ต้องกำหนดขอบเขตกิจการ พื้นที่ และระยะเวลาให้พอสมควร เพราะข้อตกลงจำกัดสิทธิหรือเสรีภาพในการประกอบอาชีพการงานซึ่งไม่เป็นโมฆะ แต่ทำให้ผู้ถูกจำกัดสิทธิหรือเสรีภาพต้องรับภาระมากกว่าที่จะพึงคาดหมายได้ตามปกติ มีผลบังคับได้เพียงเท่าที่เป็นธรรมและพอสมควรแก่กรณีตามพระราชบัญญัติว่าด้วยข้อสัญญาที่ไม่เป็นธรรม พ.ศ. 2540 มาตรา 5 โดยพิเคราะห์ถึงขอบเขตในด้านพื้นที่และระยะเวลาของการจำกัดสิทธิหรือเสรีภาพ รวมทั้งความสามารถและโอกาสในการประกอบอาชีพการงานหรือการทำนิติกรรมในรูปแบบอื่นหรือกับบุคคลอื่นของผู้ถูกจำกัดสิทธิหรือเสรีภาพ ประกอบกับทางได้เสียทุกอย่างอันชอบด้วยกฎหมายของคู่สัญญา (ระยะเวลา 1 ปีเป็นข้อเสนอเชิงพาณิชย์ มิใช่เกณฑ์ตามตัวบท) | ใช้หลักเดียวกับ Good Leaver คือศาลจะบังคับเพียงเท่าที่เป็นธรรมและพอสมควรแก่กรณี ไม่ว่าพนักงานเป็น Good Leaver หรือ Bad Leaver |
LAS Practice Note — ใครเป็นผู้ซื้อหุ้นคืนตามกฎหมายไทย
เนื่องจากประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1143 ห้ามบริษัทจำกัดเป็นเจ้าของถือหุ้นของตนเอง ดังนั้นในข้อสัญญา Repurchase Right ห้ามระบุให้บริษัทเป็นผู้ซื้อหุ้นคืนจากพนักงาน เพราะข้อสัญญาที่มีวัตถุประสงค์เป็นการต้องห้ามชัดแจ้งโดยกฎหมายอาจตกเป็นโมฆะตามมาตรา 150 ทางออกที่ถูกต้องคือ ให้ระบุว่า "ผู้ก่อตั้งใหญ่ (Lead Founder) หรือบุคคลภายนอกหรือนิติบุคคลเฉพาะกิจที่คณะกรรมการบริษัทกำหนด (Company's Designee) จะเป็นผู้มีสิทธิซื้อหุ้นคืนจากพนักงาน" ทั้งนี้ ผู้ซื้อคืนต้องซื้อและถือหุ้นเพื่อประโยชน์ของตนเอง มิใช่ถือแทนบริษัท ส่วนกรณีที่ให้บริษัทย่อยหรือนิติบุคคลเฉพาะกิจที่บริษัทควบคุมเป็นผู้ซื้อคืนต้องตรวจเป็นรายกรณี เพราะอาจเป็นการหลีกเลี่ยงข้อห้ามของมาตรา 1143 [ต้องยืนยันแหล่งที่มา]
ข้อต่อสู้ของพนักงานกับบริษัท Devil's Advocate
| ข้ออ้างของพนักงานผู้ถูกริบสิทธิ | ข้อต่อสู้ของบริษัทตามกฎหมายไทย | หลักฐานที่ชี้ขาด |
|---|---|---|
| สัญญา ESOP เป็นส่วนหนึ่งของค่าจ้าง การริบสิทธิต้องห้ามตามมาตรา 76 แห่งพระราชบัญญัติคุ้มครองแรงงาน พ.ศ. 2541 | ตามมาตรา 5 แห่งพระราชบัญญัติคุ้มครองแรงงาน พ.ศ. 2541 (แก้ไขเพิ่มเติมถึงฉบับที่ 9 พ.ศ. 2568) ค่าจ้างคือเงินที่นายจ้างและลูกจ้างตกลงจ่ายเป็นค่าตอบแทนการทำงานตามสัญญาจ้าง สิทธิซื้อหุ้นที่มิใช่เงินจึงไม่เข้านิยามโดยตรง การริบสิทธิจึงมิใช่การหักค่าจ้างตามมาตรา 76 แต่หากแผนจ่ายเป็นเงินตามผลงานในเวลาทำงานปกติ ต้องตรวจนิยามค่าจ้างเป็นรายกรณี | ข้อสัญญา ESOP และนิยามค่าจ้างตามมาตรา 5 ของพระราชบัญญัติคุ้มครองแรงงาน พ.ศ. 2541 |
| ตนถูกบีบให้ออก จึงควรมีสถานะเป็น Good Leaver ไม่ใช่ Bad Leaver | พนักงานกระทำผิดวินัยร้ายแรงและเปิดเผยความลับทางการค้า มีหลักฐานชัดเจน เข้าข่าย Bad Leaver | หนังสือตักเตือน หลักฐานการละเมิด และผลการสอบสวนทางวินัย |
| ราคาซื้อหุ้นคืนที่ราคาพาร์ต่ำเกินไป เป็นข้อสัญญาที่ไม่เป็นธรรม | พนักงานตกลงยินยอมตั้งแต่ต้นในฐานะเงื่อนไขการรับสิทธิพิเศษ และตนเป็นฝ่ายทำผิดสัญญาอย่างร้ายแรง อย่างไรก็ดี ข้อสัญญาริบสิทธิหรือซื้อหุ้นคืนในราคาพาร์เมื่อผิดสัญญา ศาลอาจพิจารณาความเป็นธรรมตามพระราชบัญญัติว่าด้วยข้อสัญญาที่ไม่เป็นธรรม พ.ศ. 2540 มาตรา 4 หากเป็นสัญญาสำเร็จรูป และอาจลดเบี้ยปรับที่สูงเกินส่วนตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 383 หากเข้าลักษณะเบี้ยปรับ ผู้ร่างจึงควรกำหนดราคาที่สัมพันธ์กับความเสียหายที่มีเหตุผล | สัญญา ESOP ฉบับลงนาม และข้อสัญญา Bad Leaver Clause |
ตัวอย่างสถานการณ์จำลอง Worked Example
ข้อเท็จจริงสมมติ: พนักงาน A ได้รับการจัดสรร Option 40,000 หุ้น พาร์ 5 บาท ราคา Strike Price 5 บาท แผน Vesting 4 ปี Cliff 1 ปี พนักงาน A ทำงานครบ 2 ปี (Vest แล้ว 50% = 20,000 หุ้น) ต่อมาลาออกไปทำงานกับบริษัทที่ไม่ใช่คู่แข่ง (Good Leaver)
ผลแห่งสัญญา: (1) สิทธิอีก 20,000 หุ้นที่ยังไม่ Vest ถูกริบโดยอัตโนมัติ, (2) สิทธิ 20,000 หุ้นที่ Vest แล้ว พนักงาน A มีสิทธิใช้สิทธิซื้อหุ้นภายใน 60 วัน โดยจ่ายเงิน 100,000 บาท (20,000 x 5 บาท), (3) ผู้ก่อตั้งมีสิทธิ Option ซื้อหุ้นคืนจาก พนักงาน A ตามราคาประเมินตลาด ณ วันที่ลาออก เพื่อไม่ให้มีอดีตพนักงานถือหุ้นในบริษัทต่อไป
ขั้นตอนการจัดทำและบริหารแผน ESOP Action Steps
| ขั้นตอน | การดำเนินงาน | ผู้รับผิดชอบ | เอกสารผลลัพธ์ | กำหนดเวลา |
|---|---|---|---|---|
| 1 | กำหนดสัดส่วน ESOP Pool (แนะนำ 5-10% ของทุนจดทะเบียน) | บอร์ดและผู้ถือหุ้นใหญ่ | ESOP Term Sheet & Cap Table Model | ก่อนเริ่มรอบระดมทุน |
| 2 | ยกร่างสัญญาแม่บท ESOP Plan และสัญญา Option Agreement | ฝ่ายกฎหมาย LAS | Master ESOP Plan & Grant Agreement | สัปดาห์ที่ 2-3 |
| 3 | ส่งหนังสือบอกกล่าวเรียกประชุมใหญ่ผู้ถือหุ้นเพื่อลงมติพิเศษ | กรรมการบริษัท | หนังสือบอกกล่าวเรียกประชุมที่ส่งทางไปรษณีย์ตอบรับไปยังผู้ถือหุ้นทุกคนที่มีชื่อในทะเบียน ระบุสถานที่ วัน เวลา สภาพแห่งกิจการที่จะประชุม และข้อความที่จะนำเสนอให้ลงมติพิเศษ | ก่อนวันนัดประชุมไม่น้อยกว่าสิบสี่วัน (มาตรา 1175) |
| 4 | ประชุมผู้ถือหุ้นลงมติพิเศษอนุมัติแผนและการเพิ่มทุนด้วยการออกหุ้นใหม่เพื่อรองรับการใช้สิทธิของพนักงาน | ที่ประชุมผู้ถือหุ้น | รายงานการประชุมวิสามัญผู้ถือหุ้น มติพิเศษ | วันประชุม และต้องจดทะเบียนมติพิเศษภายในสิบสี่วันนับแต่วันลงมติ (มาตรา 1228) |
| 5 | เสนอหุ้นที่ออกใหม่แก่ผู้ถือหุ้นเดิมตามส่วนจำนวนหุ้นที่ถืออยู่ด้วยหนังสือบอกกล่าวที่ระบุจำนวนหุ้นและกำหนดวันตอบรับ ก่อนออกหุ้นแก่พนักงานที่ใช้สิทธิ เมื่อพ้นวันที่กำหนดหรือผู้ถือหุ้นบอกว่าไม่รับซื้อแล้ว มาตรา 1222 บัญญัติเพียงว่ากรรมการจะเอาหุ้นนั้นขายให้แก่ผู้ถือหุ้นคนอื่นหรือจะรับซื้อไว้เองก็ได้ โดยมิได้กล่าวถึงการจัดสรรหุ้นให้แก่พนักงานที่มิใช่ผู้ถือหุ้นโดยตรง จึงต้องตรวจวิธีจัดสรรหุ้นให้แก่พนักงานที่ใช้สิทธิ [ต้องยืนยันแหล่งที่มา] | กรรมการบริษัท | หนังสือบอกกล่าวเสนอหุ้นถึงผู้ถือหุ้นทุกคน และหนังสือแจ้งไม่รับซื้อหรือบันทึกว่าพ้นวันตอบรับ | ก่อนออกหุ้นใหม่แก่พนักงานในแต่ละครั้ง (มาตรา 1222) |
| 6 | ออกหนังสือแจ้งการให้สิทธิ (Grant Notice) และให้พนักงานลงนาม | ฝ่าย HR และกรรมการ | Signed Option Grant Agreements | เมื่อผ่านเกณฑ์การจ้าง |
| 7 | ติดตามและบันทึกตารางการ Vesting ประจำเดือน (Cap Table Management) | CFO / เลขานุการบริษัท | Option Vesting Ledger | ทุกสิ้นเดือน/สิ้นปี |
Checklist 10 จุดตรวจสัญญาจัดสรรสิทธิซื้อหุ้นพนักงาน ESOP
- ราคาใช้สิทธิ (Strike Price) ต้องไม่ต่ำกว่ามูลค่าที่ตราไว้ (Par Value) ตาม ป.พ.พ. มาตรา 1105
- กำหนดระยะเวลา Vesting 4 ปี และมีเงื่อนไข 1-Year Cliff (ครบ 1 ปีแรกจึงเริ่มได้รับสิทธิ 25%)
- มีนิยาม Good Leaver และ Bad Leaver ไว้อย่างชัดเจน รัดกุม และครอบคลุมเหตุการณ์จริง
- ระบุสิทธิซื้อหุ้นคืน (Repurchase Right) ให้ตกเป็นของผู้ก่อตั้งหรือผู้ที่บริษัทกำหนด (ห้ามระบุให้บริษัทซื้อคืน และผู้ซื้อคืนต้องซื้อและถือหุ้นเพื่อประโยชน์ของตนเอง มิใช่ถือแทนบริษัท)
- มีกลไก Accelerated Vesting ปลดล็อกสิทธิทั้งหมดเมื่อเกิดการควบรวมหรือขายกิจการ (Change of Control)
- การเพิ่มทุนด้วยการออกหุ้นใหม่เพื่อรองรับแผนการจัดสรรหุ้นได้รับอนุมัติโดยมติพิเศษของที่ประชุมใหญ่ผู้ถือหุ้นตามมาตรา 1220 และเสนอหุ้นที่ออกใหม่แก่ผู้ถือหุ้นเดิมตามมาตรา 1222 ก่อนออกหุ้นแก่พนักงานที่ใช้สิทธิ
- พนักงานรับทราบภาระภาษีเงินได้บุคคลธรรมดาตามประมวลรัษฎากร มาตรา 39 และมาตรา 40 (1) ที่อาจเกิดขึ้นในวันที่ใช้สิทธิ
- มีข้อสัญญาห้ามโอนสิทธิ Option ให้แก่บุคคลภายนอก (Non-transferability of Options)
- พนักงานตกลงที่จะเข้าผูกพันตามสัญญาผู้ถือหุ้น (Shareholders' Agreement) ในวันที่ใช้สิทธิซื้อหุ้น
- สิทธิ Option แยกต่างหากจากสัญญาจ้าง และข้อสัญญา ESOP ไม่ตัดสิทธิรับค่าชดเชยตามพระราชบัญญัติคุ้มครองแรงงาน พ.ศ. 2541 (แก้ไขเพิ่มเติมถึงฉบับที่ 9 พ.ศ. 2568) มาตรา 118 เมื่อไม่เข้าเหตุตามมาตรา 119
คำถามที่พบบ่อย Frequently Asked Questions
สตาร์ทอัพสามารถให้ Phantom Stock (หุ้นเสมือน) แทน ESOP จริงได้หรือไม่?
ทำได้ เรียกว่า Phantom Shares หรือ Synthetic Equity ซึ่งเป็นการให้สิทธิรับเงินโบนัสตามมูลค่าหุ้นที่เติบโตขึ้น โดยพนักงานไม่ได้เป็นผู้ถือหุ้นจริงในทางทะเบียน ทำให้ไม่มีปัญหาเรื่องการถือหุ้นของบริษัทจำกัดหรือการประชุมผู้ถือหุ้น
หากพนักงานลาออกก่อนครบ 1 ปี (ก่อนถึง Cliff) จะได้รับหุ้นหรือไม่?
ตามหลักเกณฑ์ 1-Year Cliff หากพนักงานสิ้นสภาพก่อนครบ 365 วัน สิทธิ Option ทั้งหมดจะถูกริบทันที 100% พนักงานจะไม่มีสิทธิได้รับหุ้นใด ๆ ทั้งสิ้น
พนักงานที่ได้รับหุ้น ESOP มีสิทธิเรียกร้องดูบัญชีของบริษัทหรือไม่?
เมื่อพนักงานใช้สิทธิและมีชื่อลงในสมุดทะเบียนผู้ถือหุ้นของบริษัทตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1138 แล้ว พนักงานย่อมมีสิทธิของผู้ถือหุ้นตามประมวลกฎหมายดังกล่าว รวมถึงสิทธิตรวจดูสมุดทะเบียนผู้ถือหุ้นตามมาตรา 1139 และรายงานการประชุมตามมาตรา 1207 หากบริษัทไม่ประสงค์ให้พนักงานเป็นผู้ถือหุ้นโดยตรง อาจจัดให้พนักงานถือหุ้นทางอ้อมผ่านนิติบุคคลเฉพาะกิจ
ภาษี ESOP คิดคำนวณอย่างไร?
ตามประมวลรัษฎากร มาตรา 39 และมาตรา 40 ภาระภาษีอาจเกิดขึ้น 2 จังหวะ: จังหวะที่ 1 เมื่อใช้สิทธิซื้อหุ้น ส่วนต่างระหว่างราคาตลาดกับราคาที่ซื้ออาจถือเป็นเงินได้พึงประเมินเนื่องจากการจ้างแรงงาน และการหักภาษี ณ ที่จ่ายในวันใช้สิทธิต้องตรวจเป็นรายกรณี [ต้องยืนยันแหล่งที่มา] และจังหวะที่ 2 เมื่อขายหุ้นในอนาคต กำไรจากการขายหุ้นอาจเป็นเงินได้ที่ต้องเสียภาษีเงินได้ ซึ่งเป็นเงินได้ประเภทผลประโยชน์ที่ได้จากการโอนหุ้นเฉพาะส่วนที่ตีราคาเป็นเงินได้เกินกว่าที่ลงทุนตามประมวลรัษฎากร มาตรา 40 (4) (ช)
อ้างอิง — References
- ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 150 มาตรา 383 มาตรา 1105 มาตรา 1108 มาตรา 1117 มาตรา 1119 มาตรา 1138 มาตรา 1139 มาตรา 1143 มาตรา 1175 มาตรา 1194 มาตรา 1207 มาตรา 1220 มาตรา 1221 มาตรา 1222 และมาตรา 1228
- ประมวลรัษฎากร มาตรา 39 มาตรา 40 (1) และมาตรา 40 (4) (ช)
- พระราชบัญญัติคุ้มครองแรงงาน พ.ศ. 2541 (แก้ไขเพิ่มเติมถึงฉบับที่ 9 พ.ศ. 2568) มาตรา 5 มาตรา 76 มาตรา 118 และมาตรา 119
- พระราชบัญญัติว่าด้วยข้อสัญญาที่ไม่เป็นธรรม พ.ศ. 2540 มาตรา 4 และมาตรา 5
- พระราชบัญญัติหลักทรัพย์และตลาดหลักทรัพย์ พ.ศ. 2535 มาตรา 33 มาตรา 34 และประกาศของคณะกรรมการกำกับตลาดทุนที่เกี่ยวข้อง [ต้องยืนยันแหล่งที่มา]
- สำนักงานคณะกรรมการกฤษฎีกา — ระบบสืบค้นกฎหมาย (OCS)
บทความที่เกี่ยวข้อง
ข้อสงวน (Disclaimer): บทความนี้จัดทำโดย Legal Advance Solution Co., Ltd. เพื่อเป็นข้อมูลทั่วไปด้านกฎหมายเท่านั้น ไม่ถือเป็นคำปรึกษากฎหมายเฉพาะกรณี และไม่ก่อให้เกิดความสัมพันธ์ทนาย-ลูกความ กฎหมายอาจมีการเปลี่ยนแปลง กรุณาปรึกษาทนายความที่มีใบอนุญาตก่อนดำเนินการใด ๆ ตามกฎหมาย | LAS Legal Hub — ข้อมูลกฎหมายเพื่อธุรกิจ