คำตอบสั้น — Quick Answer / TL;DR
สรุป 3 ประเด็นทางกฎหมายสำคัญในการร่างและตรวจสัญญาจ้างบริหารจัดการโครงการขนาดใหญ่:
- การบริหารจัดการงบประมาณค่าใช้จ่ายส่วนกลาง (CAM Fee Reconciliation & Sinking Fund): ต้องระบุกลไกการกำหนดเพดานงบประมาณค่าใช้จ่ายดำเนินการ (Operating Expenses: OpEx) ให้ชัดเจน รวมถึงการกระทบยอดบัญชีรายปี (Annual Reconciliation) และสิทธิของผู้ว่าจ้างในการเข้าตรวจสอบบัญชี (Audit Rights) เพื่อป้องกันการใช้งบประมาณบานปลาย ทั้งนี้ หากผู้บริหารเป็นตัวแทน เจ้าของในฐานะตัวการมีสิทธิให้ผู้บริหารแจ้งความเป็นไปของกิจการในเวลาอันสมควรและแถลงบัญชีเมื่อความเป็นตัวแทนสิ้นสุดตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 809 และให้ส่งเงินและทรัพย์สินที่ได้รับไว้ตามมาตรา 810 ส่วนสิทธิให้ผู้สอบบัญชีอิสระตรวจสอบและสิทธิเรียกดูเอกสารทุกรายการควรกำหนดไว้ในสัญญาเป็นข้อตกลงเพิ่มเติม
- การทำประกันภัยอาคารพาณิชย์และการสละสิทธิในการเข้ารับช่วงสิทธิ (Comprehensive General Liability & Waiver of Subrogation): สัญญาต้องบังคับให้ผู้รับจ้างจัดทำประกันภัยคุ้มครองความรับผิดต่อบุคคลภายนอกในวงเงินที่เหมาะสม (ตัวอย่างวงเงิน 50 ถึง 100 ล้านบาทขึ้นไป เป็นข้อเสนอเชิงพาณิชย์ที่ต้องกำหนดตามขนาดโครงการและความเสี่ยง [ต้องยืนยันแหล่งที่มา]) และหัวใจสำคัญคือต้องกำหนดข้อ "สละสิทธิในการเข้ารับช่วงสิทธิ" (Waiver of Subrogation) ต่อผู้ว่าจ้างและผู้เช่า ซึ่งข้อสละสิทธิดังกล่าวต้องปรากฏในกรมธรรม์ของผู้รับประกันภัยแต่ละรายหรือในข้อตกลงล่วงหน้าของผู้เอาประกันภัย เพื่อจำกัดความเสี่ยงต่อเนื่อง
- การจัดสรรความรับผิดต่ออุบัติเหตุและกฎหมายควบคุมอาคาร: การวางโครงสร้างความรับผิดตาม ป.พ.พ. มาตรา 420 มาตรา 425 และมาตรา 434 (โรงเรือนสิ่งปลูกสร้างชำรุดบกพร่อง) ควบคู่ไปกับหน้าที่ปฏิบัติตามพระราชบัญญัติควบคุมอาคาร พ.ศ. 2522 [ต้องยืนยันมาตรา] ซึ่งหน้าที่ตามพระราชบัญญัตินั้นตกแก่ผู้ใดและครอบคลุมเรื่องใดต้องตรวจจากตัวบท ส่วนการแบ่งภาระระหว่างเจ้าของกับผู้บริหารเป็นข้อสัญญา
สถานการณ์ที่ผู้ประกอบการมักพบจริง
- ในโครงการอาคารสำนักงานเกรดเอหรือมิกซ์ยูส เจ้าของโครงการมักว่าจ้างบริษัทบริหารจัดการอสังหาริมทรัพย์มืออาชีพ (Property Manager) เพราะเชื่อมั่นในระบบมาตรฐาน แต่บ่อยครั้งที่เกิด "จุดพลิก" เมื่อเกิดค่าใช้จ่ายส่วนกลางสูงเกินกว่าประมาณการที่เสนอไว้ตอนประมูล หรือร้ายแรงกว่านั้นคือเมื่อเกิดอุบัติเหตุในพื้นที่ส่วนกลาง เช่น ลิฟต์ค้างจนมีผู้บาดเจ็บ หรือระบบท่อดับเพลิงรั่วทำความสะอาดทรัพย์สินผู้เช่าเสียหาย แล้วพบว่า "กรมธรรม์ประกันภัย" ไม่คุ้มครองความประมาทเลินเล่อของผู้บริหารอาคาร หรือผู้รับประกันภัยเข้ารับช่วงสิทธิมาเรียกร้องจากเจ้าของอาคาร บทความนี้จะช่วยให้ท่านปิดรอยรั่วเหล่านี้ผ่านข้อสัญญาที่รัดกุม
ภูมิทัศน์สัญญาจ้างบริหารจัดการอสังหาริมทรัพย์เพื่อการพาณิชย์และมิกซ์ยูสในประเทศไทย
ในปัจจุบัน โครงการมิกซ์ยูส (Mixed-Use) ในไทยมีการจัดการที่ซับซ้อนกว่าอาคารเดี่ยว เนื่องจากมีการใช้สิทธิในพื้นที่ส่วนกลางร่วมกันระหว่างผู้เช่าออฟฟิศ ร้านค้าปลีก และบางครั้งรวมถึงส่วนที่อยู่อาศัย สัญญาจ้างบริหาร (Management Agreement) จึงไม่ใช่เพียงสัญญาจ้างทำของทั่วไปตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ (ป.พ.พ.) แต่มีลักษณะเป็น "สัญญาผสม" ระหว่างจ้างทำของและตัวแทน หากผู้บริหารมีอำนาจทำการแทนเจ้าของ ให้ใช้บทว่าด้วยตัวแทนตามมาตรา 797 เป็นต้นไป และเจ้าของในฐานะตัวการอาจต้องรับผิดร่วมตามมาตรา 427 ประกอบมาตรา 425 หากผู้บริหารเป็นผู้รับจ้างทำของที่เป็นอิสระ ให้ใช้มาตรา 428 (ผู้ว่าจ้างทำของไม่ต้องรับผิดเพื่อความเสียหายที่ผู้รับจ้างก่อให้เกิดแก่บุคคลภายนอกในระหว่างทำการงานที่ว่าจ้าง เว้นแต่ผู้ว่าจ้างเป็นผู้ผิดในส่วนการงานที่สั่งให้ทำ ในคำสั่งที่ตนให้ไว้ หรือในการเลือกหาผู้รับจ้าง) ด้วยเหตุนี้สัญญาจึงต้องการการกำหนดขอบเขตอำนาจหน้าที่ (Scope of Authority) ที่ชัดเจน โดยเฉพาะการบริหารจัดการ "เงินส่วนกลาง" และ "เงินกองทุน" (Sinking Fund) ที่ควรกำหนดไว้ในสัญญาให้แยกจากบัญชีดำเนินงานของบริษัทผู้รับจ้าง กรณีส่วนใดของโครงการจดทะเบียนเป็นอาคารชุด ให้ตรวจบทบัญญัติของพระราชบัญญัติอาคารชุด พ.ศ. 2522 แยกต่างหาก [ต้องยืนยันมาตรา] ส่วนกรณีผู้บริหารเป็นตัวแทน เงินส่วนกลางที่ได้รับไว้ต้องส่งให้ตัวการตามมาตรา 810 และหากนำไปใช้เป็นประโยชน์ตนเองต้องเสียดอกเบี้ยตามมาตรา 811 ข้อกำหนดให้แยกบัญชีควรเขียนไว้ในสัญญา
ผลกระทบเชิงธุรกิจ Business Consequences
การละเลยรายละเอียดในสัญญาจ้างบริหารจัดการอาจนำไปสู่ผลกระทบรุนแรง 3 ด้านหลัก:
- ด้านการเงิน: ข้อพิพาทเรื่องงบประมาณ CAM Fee ที่บานปลาย (Budget Overrun) ส่งผลต่ออัตรากำไร (Yield) ของเจ้าของโครงการ และอาจทำให้ผู้เช่าปฏิเสธการจ่ายค่าส่วนกลางหากพบความไม่โปร่งใส
- ด้านกฎหมายและความเชื่อมั่น: อุบัติเหตุร้ายแรง เช่น ลิฟต์ตก หรืออัคคีภัย หากพิสูจน์ได้ว่าเกิดจากการขาดการบำรุงรักษาตามรอบ (Preventive Maintenance) ผู้มีหน้าที่ตามพระราชบัญญัติควบคุมอาคาร พ.ศ. 2522 อาจต้องรับผิดตามที่ตัวบทกำหนด [ต้องยืนยันมาตรา] และเสียชื่อเสียง (Reputational Risk) อย่างมหาศาล
- ด้านการบริหารต่อเนื่อง: เมื่อต้องการเปลี่ยนตัวผู้บริหารอาคาร หากสัญญาไม่มีข้อกำหนดการส่งมอบงาน (Handover) ที่ดี ผู้รับจ้างเดิมอาจยึดหน่วงระบบฐานข้อมูล (BMS Data), รหัสผ่านระบบวิศวกรรม หรือแบบแปลนอาคารไว้เป็นเครื่องต่อรอง
กรอบกฎหมายและ Claim Ledger Legal Framework
การวิเคราะห์ความเสี่ยงผ่านตาราง Claim Ledger ตามมาตรฐาน LAS:
| Claim ID | Legal Basis (Primary) | Nature of Claim | Key Risk Factor |
|---|---|---|---|
| C-CC-24-01 | ป.พ.พ. มาตรา 797 และมาตรา 807 (ตัวแทน) | การบริหารงบประมาณผิดพลาด | การจ่ายเงินเกินงบประมาณที่ได้รับอนุมัติโดยไม่แจ้ง |
| C-CC-24-02 | ป.พ.พ. มาตรา 420 และมาตรา 425 (ละเมิด) | ความรับผิดต่อบุคคลภายนอก | ความประมาทเลินเล่อของพนักงานของผู้บริหารอาคาร |
| C-CC-24-03 | ป.พ.พ. มาตรา 434 (โรงเรือน) และมาตรา 436 (ของตกหล่นจากโรงเรือน แยกต่างหาก) | ทรัพย์สินชำรุดบกพร่อง | โรงเรือนหรือสิ่งปลูกสร้างก่อสร้างไว้ชำรุดบกพร่องหรือบำรุงรักษาไม่เพียงพอ ทำให้เกิดความเสียหาย |
| C-CC-24-04 | พระราชบัญญัติควบคุมอาคาร พ.ศ. 2522 มาตรา 32 ทวิ | ความผิดตามกฎหมายมหาชน | การละเลยไม่จัดให้มีผู้ตรวจสอบอาคารตามระยะเวลาสำหรับอาคารที่เข้าเกณฑ์ ซึ่งมีโทษตามพระราชบัญญัติควบคุมอาคาร พ.ศ. 2522 มาตรา 65 ทวิ |
| C-CC-24-05 | ป.พ.พ. มาตรา 373 (ข้อตกลงล่วงหน้ายกเว้นความรับผิดเพราะกลฉ้อฉลหรือความประมาทเลินเล่ออย่างร้ายแรงเป็นโมฆะ) และพระราชบัญญัติว่าด้วยข้อสัญญาที่ไม่เป็นธรรม พ.ศ. 2540 มาตรา 8 | ข้อตกลงจำกัดความรับผิด | การกำหนดค่าเสียหายส่วนแรกหรือเพดานความรับผิด |
โครงสร้างค่าตอบแทนผู้บริหารอาคาร: Base Management Fee กับ Performance Incentive Fee
สัญญาที่ดีควรสร้างแรงจูงใจ (Alignment of Interest) ผ่านโครงสร้างค่าจ้าง:
- Base Management Fee: ค่าธรรมเนียมคงที่รายเดือนสำหรับการดำเนินงานปกติ
- Performance Incentive Fee: ค่าตอบแทนตามผลงาน (KPI) เช่น การรักษาอัตราการเช่า (Occupancy Rate), การลดค่าใช้จ่ายพลังงาน (Energy Saving), และความพึงพอใจของผู้เช่า (Tenant Satisfaction Survey) ซึ่งช่วยลดปัญหา Principal-Agent Problem
กลไกการตรวจสอบ CAM Fee และการเปิดเผยข้อมูลค่าใช้จ่ายต่อผู้เช่า
เพื่อให้เกิดความโปร่งใส สัญญาต้องระบุ:
- Annual Budget Approval: งบประมาณต้องได้รับอนุมัติล่วงหน้าจากเจ้าของอาคาร
- Open-Book Policy: ผู้ว่าจ้างมีสิทธิเรียกดูใบเสร็จและเอกสารการจ่ายเงินทุกรายการ ซึ่งเป็นข้อตกลงที่ต้องเขียนไว้ในสัญญา หากผู้บริหารเป็นตัวแทน ตัวบทให้สิทธิเจ้าของเพียงให้ผู้บริหารแจ้งความเป็นไปของกิจการในเวลาอันสมควรและแถลงบัญชีเมื่อความเป็นตัวแทนสิ้นสุดตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 809
- Reconciliation: เมื่อสิ้นปีบัญชี หากเงิน CAM Fee เหลือ ต้องคืนสู่กองทุนหรือหักลบในงวดถัดไป หากขาดต้องตรวจสอบสาเหตุอย่างละเอียดก่อนเรียกเก็บเพิ่ม
แผนเผชิญเหตุฉุกเฉิน และความรับผิดตามกฎหมายสิ่งแวดล้อม/ความปลอดภัย
หน้าที่ตามพระราชบัญญัติควบคุมอาคาร พ.ศ. 2522 ตกแก่เจ้าของ ผู้ครอบครอง หรือผู้ใดตามที่ตัวบทกำหนด [ต้องยืนยันมาตรา] ส่วนหน้าที่จัดทำและซักซ้อมแผนเผชิญเหตุฉุกเฉิน (Emergency Response Protocol: ERP) ต้องอ้างกฎหมายที่เป็นฐานของหน้าที่นั้นโดยเฉพาะ [ต้องยืนยันมาตรา] หากเกิดเหตุแล้วพบว่าระบบดับเพลิงใช้งานไม่ได้เนื่องจากไม่ได้ทดสอบตามรอบ การแบ่งภาระความรับผิดระหว่างเจ้าของกับผู้บริหารเป็นข้อสัญญาจัดสรรความรับผิดระหว่างคู่สัญญา ส่วนความรับผิดต่อผู้เสียหายพิจารณาตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 427 มาตรา 428 และมาตรา 434
LAS Practice Note: การออกแบบข้อสัญญา Transition & Handover Clause
การส่งมอบงาน (Exit Strategy) มักเป็นจุดที่เกิดข้อพิพาทมากที่สุด ควรระบุเงื่อนไข "Hard Transition" ดังนี้:
- การส่งมอบรหัสผ่าน (Administrator Access) ของระบบ Building Management System (BMS) ทันทีที่สัญญาเลิกกัน
- การส่งมอบเอกสาร As-built Drawings และประวัติการซ่อมบำรุงในรูปแบบดิจิทัล
- หน้าที่ในการให้ความร่วมมือกับผู้บริหารรายใหม่ (Outgoing Manager Co-operation) เป็นเวลาที่กำหนดตามขนาดโครงการและความเสี่ยง (ตัวอย่างเช่น อย่างน้อย 30 ถึง 60 วัน ซึ่งเป็นข้อเสนอเชิงพาณิชย์ [ต้องยืนยันแหล่งที่มา])
ข้อต่อสู้ของผู้บริหารอาคารมืออาชีพกับเจ้าของโครงการอสังหาริมทรัพย์ Devil's Advocate
ในมุมมองของผู้บริหารอาคาร (Property Manager) มักจะเรียกร้อง:
- Limitation of Liability: จำกัดความรับผิดไม่เกินมูลค่าค่าจ้างรายปี ทั้งนี้ ความตกลงที่ทำไว้ล่วงหน้าเป็นข้อความยกเว้นมิให้ลูกหนี้ต้องรับผิดเพื่อกลฉ้อฉลหรือความประมาทเลินเล่ออย่างร้ายแรงของตนเป็นโมฆะตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 373 ส่วนเพดานความรับผิดจะถือเป็นข้อความยกเว้นความรับผิดในส่วนที่เกินเพดานตามมาตรานี้หรือไม่ ต้องตรวจแนวการตีความ [ต้องยืนยันแหล่งที่มา: แนวการตีความมาตรา 373 กับข้อตกลงจำกัดความรับผิด] ข้อตกลงที่ทำไว้ล่วงหน้าเพื่อยกเว้นหรือจำกัดความรับผิดในความเสียหายต่อชีวิต ร่างกาย หรืออนามัยของผู้อื่นอันเกิดจากการกระทำโดยจงใจหรือประมาทเลินเล่อ จะนำมาอ้างไม่ได้ตามพระราชบัญญัติว่าด้วยข้อสัญญาที่ไม่เป็นธรรม พ.ศ. 2540 มาตรา 8 วรรคหนึ่ง และข้อตกลงยกเว้นหรือจำกัดความรับผิดในกรณีอื่นซึ่งไม่เป็นโมฆะ มีผลบังคับได้เพียงเท่าที่เป็นธรรมและพอสมควรแก่กรณีตามมาตรา 8 วรรคสอง
- Force Majeure: ขยายขอบเขตการยกเว้นความรับผิดเพราะเหตุสุดวิสัยให้รวมถึงการนัดหยุดงานหรือเหตุการณ์ทางการเมือง ซึ่งเป็นข้อสัญญาที่ต้องเจรจา ทั้งนี้ ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 8 ให้ความหมายของ "เหตุสุดวิสัย" ว่าเป็นเหตุที่ไม่อาจป้องกันได้แม้บุคคลผู้ต้องประสบหรือใกล้จะต้องประสบเหตุนั้นจะได้จัดการระมัดระวังตามสมควรอันพึงคาดหมายได้จากบุคคลในฐานะและภาวะเช่นนั้น
- Indemnity by Owner: ให้เจ้าของโครงการคุ้มครองความรับผิดในกรณีที่ความเสียหายเกิดจากโครงสร้างอาคารดั้งเดิมที่ชำรุดอยู่ก่อนแล้ว
ตัวอย่างสถานการณ์จำลอง Worked Example
เหตุการณ์ (ข้อเท็จจริงสมมติ): อาคารสำนักงานเกรดเอ ระบบชิลเลอร์ (Chiller) ระเบิดเนื่องจากวาล์วเสื่อมสภาพ ทำให้น้ำท่วมชั้นเซิร์ฟเวอร์ของผู้เช่ารายใหญ่ เสียหายรวม 40 ล้านบาท Walkthrough การตรวจสอบ:
- Maintenance Log: ตรวจสอบว่าผู้บริหารอาคารได้ทำการ PM (Preventive Maintenance) ตามรอบหรือไม่ หากละเลย ถือเป็นความประมาทเลินเล่อ
- Insurance Claim: เจ้าของอาคารเคลมประกันภัยความรับผิด (Public Liability) ตามกรมธรรม์ของเจ้าของอาคารเอง ส่วนผู้เช่าเคลมความเสียหายของตนตามกรมธรรม์ประกันภัยทรัพย์สินของผู้เช่า
- Waiver of Subrogation (สละสิทธิในการเข้ารับช่วงสิทธิ): ผู้รับประกันภัยที่ได้ใช้ค่าสินไหมทดแทนไปย่อมเข้ารับช่วงสิทธิของผู้เอาประกันภัยซึ่งมีต่อบุคคลภายนอกเพียงเท่าที่ได้ใช้ไปตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 880 หากผู้เช่าตกลงไว้ล่วงหน้าว่าสละสิทธิเรียกร้องต่อเจ้าของและผู้บริหาร และกรมธรรม์ประกันภัยทรัพย์สินของผู้เช่ามีข้อสละสิทธิในการเข้ารับช่วงสิทธิ ผู้รับประกันภัยของผู้เช่าจึงไม่อาจรับช่วงสิทธิมาฟ้องเจ้าของอาคารหรือผู้บริหารได้ ทั้งนี้ ข้อสละสิทธิต้องปรากฏในกรมธรรม์ของผู้รับประกันภัยรายนั้นหรือในข้อตกลงล่วงหน้าของผู้เอาประกันภัย
Checklist 10 จุดตรวจสัญญาจ้างบริหารจัดการอาคารสำนักงานและโครงการมิกซ์ยูส
- Scope of Authority: ขอบเขตการตัดสินใจของผู้จัดการอาคาร (เช่น อนุมัติซ่อมแซมฉุกเฉินได้ไม่เกินกี่บาทต่อครั้ง) ทั้งนี้ ควรกำหนดขอบเขตอำนาจเป็นลายลักษณ์อักษร โดยพิจารณาประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 801 (ตัวแทนที่ได้รับมอบอำนาจทั่วไปจะขายหรือจำนองอสังหาริมทรัพย์ ให้เช่าอสังหาริมทรัพย์กว่าสามปีขึ้นไป ทำการให้ ประนีประนอมยอมความ ยื่นฟ้องต่อศาล หรือมอบข้อพิพาทให้อนุญาโตตุลาการพิจารณาไม่ได้ กิจการเหล่านี้จึงต้องมอบอำนาจไว้เป็นการเฉพาะ) และมาตรา 802 (เหตุฉุกเฉิน) ประกอบ
- Budgetary Discipline: ข้อกำหนดการส่งและอนุมัติงบประมาณรายปี (Operating Budget กับ Capital Expenditure)
- Audit & Transparency: สิทธิในการตรวจสอบบัญชี CAM Fee โดยผู้สอบบัญชีอิสระ
- Insurance Requirements: หน้าที่จัดทำประกันภัย Public Liability และ Professional Indemnity
- Waiver of Subrogation Clause: ข้อสละสิทธิในการเข้ารับช่วงสิทธิในกรมธรรม์ประกันภัย
- Statutory Compliance: หน้าที่ปฏิบัติตามพระราชบัญญัติควบคุมอาคาร พ.ศ. 2522 [ต้องยืนยันมาตรา] และกฎหมายความปลอดภัย
- Personnel Standards: มาตรฐานและจำนวนบุคลากรที่ต้องประจำการในโครงการ
- Key Performance Indicators (KPIs): เกณฑ์การวัดผลงานและการหักค่าจ้างหากไม่ผ่านเกณฑ์
- Termination & Transition: ขั้นตอนการส่งมอบงานและข้อมูลคืนเมื่อสิ้นสุดสัญญา
- Indemnification: การชดใช้ค่าเสียหายกรณีละเมิดต่อบุคคลภายนอกหรือผู้เช่า
คำถามที่พบบ่อย Frequently Asked Questions
หากผู้จัดการอาคารบริหารงานผิดพลาดจนโดนผู้เช่าฟ้อง ใครต้องรับผิดชอบ?
ผู้เสียหายอาจฟ้องผู้ครองอาคารตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 434 ซึ่งต้องรับผิดก่อน เจ้าของอาคารรับผิดเมื่อผู้ครองได้ใช้ความระมัดระวังตามสมควรแล้ว หรืออาจรับผิดร่วมกับผู้บริหารในฐานะตัวการตามมาตรา 427 ประกอบมาตรา 425 หากผู้บริหารเป็นตัวแทน ผู้ครองหรือเจ้าของไล่เบี้ย (Right of Recourse) เอาแก่ผู้อื่นที่ต้องรับผิดชอบด้วยได้ตามมาตรา 434 วรรคท้าย นอกจากนี้ หากความเสียหายเกิดขึ้นเพราะความประมาทเลินเล่อของตัวแทน เพราะไม่ทำการเป็นตัวแทน หรือเพราะทำการโดยปราศจากอำนาจหรือนอกเหนืออำนาจ ตัวแทนต้องรับผิดต่อเจ้าของในฐานะตัวการตามมาตรา 812 ทั้งนี้ การจัดสรรความรับผิดระหว่างเจ้าของกับผู้บริหารควรกำหนดไว้ในสัญญาให้ชัดเจน
อ้างอิง — References
- ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ (ป.พ.พ.) มาตรา 8 มาตรา 373 มาตรา 420 มาตรา 425 มาตรา 427 มาตรา 428 มาตรา 434 มาตรา 436 มาตรา 797 มาตรา 801 มาตรา 802 มาตรา 807 มาตรา 809 มาตรา 810 มาตรา 811 มาตรา 812 และมาตรา 880
- พระราชบัญญัติควบคุมอาคาร พ.ศ. 2522 และที่แก้ไขเพิ่มเติม [ต้องยืนยันมาตรา]
- พระราชบัญญัติอาคารชุด พ.ศ. 2522 [ต้องยืนยันมาตรา]
- พระราชบัญญัติว่าด้วยข้อสัญญาที่ไม่เป็นธรรม พ.ศ. 2540 มาตรา 8
- สำนักงานคณะกรรมการกฤษฎีกา — ระบบสืบค้นกฎหมาย (OCS)
บทความที่เกี่ยวข้อง
ข้อสงวน (Disclaimer): บทความนี้จัดทำโดย Legal Advance Solution Co., Ltd. เพื่อเป็นข้อมูลทั่วไปด้านกฎหมายเท่านั้น ไม่ถือเป็นคำปรึกษากฎหมายเฉพาะกรณี และไม่ก่อให้เกิดความสัมพันธ์ทนาย-ลูกความ กฎหมายอาจมีการเปลี่ยนแปลง กรุณาปรึกษาทนายความที่มีใบอนุญาตก่อนดำเนินการใด ๆ ตามกฎหมาย | LAS Legal Hub — ข้อมูลกฎหมายเพื่อธุรกิจ