สัญญาเช่าอสังหาริมทรัพย์เพื่อการพาณิชย์ (เช่น อาคารสำนักงาน โรงงาน หรือพื้นที่ค้าปลีก) มีข้อกฎหมายสำคัญ 3 ประเด็นที่ส่งผลต่อความอยู่รอดของธุรกิจ: (1) สัญญาเช่าเกิน 3 ปี ต้องจดทะเบียนต่อพนักงานเจ้าหน้าที่: ตาม ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ (ป.พ.พ.) มาตรา 538 การเช่าอสังหาริมทรัพย์เกินกว่า 3 ปีขึ้นไป หากมิได้ทำเป็นหนังสือและจดทะเบียนต่อพนักงานเจ้าหน้าที่ ณ สำนักงานที่ดิน จะฟ้องร้องบังคับคดีได้เพียง 3 ปีเท่านั้น ตัวอย่างเช่น สัญญาเช่า 10 ปีที่มิได้ทำเป็นหนังสือและจดทะเบียน ผู้เช่าฟ้องร้องให้บังคับคดีได้เพียงสามปีตามมาตรา 538 (2) สิทธิการเช่าช่วงและการโอนสิทธิการเช่า (Sublease & Assignment): ตาม ป.พ.พ. มาตรา 544 ผู้เช่าจะให้เช่าช่วงหรือโอนสิทธิของตนอันมีในทรัพย์สินที่เช่า ไม่ว่าทั้งหมดหรือแต่บางส่วน ให้แก่บุคคลภายนอกไม่ได้ เว้นแต่จะได้ตกลงกันไว้เป็นอย่างอื่นในสัญญาเช่า หากผู้เช่าฝ่าฝืน ผู้ให้เช่าบอกเลิกสัญญาได้ ในทางปฏิบัติผู้เช่าควรกำหนดสิทธิให้เช่าช่วงหรือโอนสิทธิไว้ในสัญญาเช่าให้ชัดเจน หรือขอความยินยอมจากผู้ให้เช่าเป็นหนังสือเพื่อเป็นหลักฐานว่าได้ตกลงกันเช่นนั้น ซึ่งเป็นข้อแนะนำในการร่างสัญญา มิใช่แบบที่ตัวบทกำหนด (3) ภาระการคืนสภาพพื้นที่ (Reinstatement Clause): ผู้เช่ามักประสบปัญหาเรื่องค่าใช้จ่ายในการรื้อถอนและปรับสภาพพื้นที่เดิมคืนเมื่อสิ้นสุดสัญญา ซึ่งอาจสูงมากหากไม่กำหนดขอบเขตและสภาพ "การเสื่อมสภาพตามการใช้งานปกติ" (Fair Wear and Tear) ไว้ให้ชัดเจน ทั้งนี้ ตาม ป.พ.พ. มาตรา 562 ผู้เช่าไม่ต้องรับผิดในความบุบสลายอันเกิดแต่การใช้ทรัพย์สินโดยชอบ
สถานการณ์ที่ผู้ประกอบการมักพบจริง
- เหตุการณ์ (ข้อเท็จจริงสมมติ): บริษัทเปิดร้านอาหารชื่อดัง ลงทุนตกแต่งร้านในอาคารพาณิชย์มูลค่า 15 ล้านบาท โดยทำสัญญาเช่ากับเจ้าของอาคารเป็นเวลา 9 ปี (โดยเขียนว่าเช่าคราวละ 3 ปี และผู้ให้เช่าสัญญาว่าจะต่อสัญญาให้อีก 2 ครั้ง รวมเป็น 9 ปี) แต่ไม่ได้นำสัญญาไปจดทะเบียนที่สำนักงานที่ดิน
- ความเข้าใจผิด: ผู้เช่าเข้าใจว่ามีสัญญาเช่า 9 ปีที่ลงลายมือชื่อทั้งสองฝ่ายแล้ว ย่อมได้รับการคุ้มครองตลอด 9 ปี
- จุดพลิก: เมื่อครบกำหนด 3 ปีแรก ราคาที่ดินพุ่งสูงขึ้น เจ้าของอาคารปฏิเสธการต่อสัญญาและขายอาคารให้แก่นักลงทุนรายใหม่ ผู้ซื้อรายใหม่ฟ้องขับไล่ร้านอาหารออกจากพื้นที่ ตามมาตรา 538 ผู้เช่าฟ้องร้องให้บังคับคดีได้เพียงสามปี เมื่อสัญญาเช่า 9 ปีมิได้จดทะเบียนต่อพนักงานเจ้าหน้าที่ ร้านอาหารจึงมีความเสี่ยงที่จะต้องออกจากพื้นที่และสูญเสียเงินลงทุนตกแต่ง 15 ล้านบาท
- สิ่งที่ได้จากบทความ: แผนผังเปรียบเทียบการเช่าตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 538 กับการเช่าตามพระราชบัญญัติการเช่าอสังหาริมทรัพย์เพื่อพาณิชยกรรมและอุตสาหกรรม พ.ศ. 2542 [ต้องยืนยันมาตรา], เทคนิคการร่างข้อสัญญา Right of First Refusal (ROFR), การเจรจาข้อยกเว้น Fair Wear and Tear, และ Checklist 10 จุดตรวจสัญญาเช่าพาณิชย์
หลักการของสัญญาเช่าอสังหาริมทรัพย์
ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ "สัญญาเช่าทรัพย์" มีลักษณะเป็นเพียง "บุคคลสิทธิ" (Personal Right) มิใช่ทรัพยสิทธิ ดังนั้น ความคุ้มครองผู้เช่าจึงขึ้นอยู่กับการทำสัญญาให้ครบตามมาตรา 538 กล่าวคือ การเช่าอสังหาริมทรัพย์ที่มีกำหนดกว่าสามปีขึ้นไปหรือกำหนดตลอดอายุของผู้เช่าหรือผู้ให้เช่า หากมิได้ทำเป็นหนังสือและจดทะเบียนต่อพนักงานเจ้าหน้าที่ จะฟ้องร้องให้บังคับคดีได้เพียงสามปี ซึ่งเป็นข้อจำกัดการฟ้องร้องให้บังคับคดี มิใช่เหตุที่ทำให้สัญญาตกเป็นโมฆะ นอกจากนี้ ผู้รับโอนกรรมสิทธิ์รับไปทั้งสิทธิและหน้าที่ตามสัญญาเช่าที่บังคับได้ตามมาตรา 569 ซึ่งหากเป็นสัญญาเช่าเกินสามปีที่มิได้จดทะเบียน ย่อมบังคับได้เพียงสามปีตามมาตรา 538
ผลกระทบเชิงธุรกิจ Business Consequences
- Money (เงินมัดจำ เงินประกันการเช่า และค่ารื้อถอน): เงินมัดจำตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 377 และมาตรา 378 เป็นประกันการปฏิบัติตามสัญญา และหากมิได้ตกลงกันไว้เป็นอย่างอื่นย่อมริบได้เมื่อฝ่ายที่วางมัดจำผิดสัญญา ส่วนเงินประกันการเช่า (Security Deposit) เป็นข้อตกลงเฉพาะของสัญญาเช่า ผลของการริบหรือหักชำระจึงขึ้นอยู่กับข้อสัญญา โดยทั่วไปผู้เช่าไม่ต้องรับผิดในความบุบสลายอันเกิดแต่การใช้ทรัพย์สินโดยชอบตามมาตรา 562 แต่หากดัดแปลงต่อเติมโดยมิได้รับอนุญาต ผู้ให้เช่าเรียกให้คืนสภาพเดิมได้ตามมาตรา 558 ข้อสัญญาเรื่องคืนสภาพควรสอดคล้องกับหลักเหล่านี้ และผู้ให้เช่าต้องฟ้องภายในหกเดือนนับแต่วันส่งคืนทรัพย์สินตามมาตรา 563 ค่าใช้จ่ายในการคืนสภาพ (Reinstatement) จึงอาจสูงมากหากข้อสัญญาไม่จำกัดขอบเขต
- Control (การยึดพื้นที่ทำเลทอง): ธุรกิจค้าปลีกหรือโรงงานผลิต หากถูกบอกเลิกสัญญาและต้องย้ายทำเล จะสูญเสียฐานลูกค้าทันที
- Evidence/Timing: การจดทะเบียนการเช่าเกิน 3 ปี ณ สำนักงานที่ดิน ต้องเสียอากรแสตมป์ร้อยละ 0.1 ของค่าเช่าหรือเงินกินเปล่า หรือทั้งสองอย่างรวมกัน ตลอดอายุการเช่าตามประมวลรัษฎากร มาตรา 104 และบัญชีอัตราอากรแสตมป์ ลักษณะแห่งตราสาร 1 และค่าธรรมเนียมร้อยละ 1 ของยอดค่าเช่าตลอดอายุสัญญา [ต้องยืนยันแหล่งที่มา] ส่วนค่าฤชาธรรมเนียมทำสัญญาเช่า ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 539 คู่สัญญาพึงออกใช้เสมอกันทั้งสองฝ่าย
กรอบกฎหมายและ Claim Ledger Legal Framework
| Claim ID | ข้อความทางกฎหมายที่ยืนยัน | ฐานกฎหมายปฐมภูมิ | ตำแหน่งในแหล่ง | สถานะ |
|---|---|---|---|---|
| C-CC-11-01 | การเช่าอสังหาริมทรัพย์เกินกว่าสามปีขึ้นไป ถ้ามิได้ทำเป็นหนังสือและจดทะเบียนต่อพนักงานเจ้าหน้าที่ การเช่านั้นจะฟ้องร้องให้บังคับคดีได้แต่เพียงสามปี ทั้งนี้ การเช่าอสังหาริมทรัพย์ที่มิได้มีหลักฐานเป็นหนังสืออย่างหนึ่งอย่างใดลงลายมือชื่อฝ่ายที่ต้องรับผิดเป็นสำคัญ จะฟ้องร้องให้บังคับคดีไม่ได้ และการเช่าตลอดอายุของผู้เช่าหรือผู้ให้เช่ามีผลเช่นเดียวกับการเช่าเกินสามปี | ป.พ.พ. มาตรา 538 | ลักษณะ 4 เช่าทรัพย์ หมวด 1 | แก้ไขแล้ว — LAS Audit |
| C-CC-11-02 | ผู้เช่าจะนำทรัพย์สินที่เช่าไปให้ผู้อื่นเช่าช่วงหรือโอนสิทธิของตนอันมีในทรัพย์สินนั้นให้แก่บุคคลภายนอกไม่ได้ เว้นแต่จะได้ตกลงกันไว้เป็นอย่างอื่นในสัญญาเช่า | ป.พ.พ. มาตรา 544 | ลักษณะ 4 เช่าทรัพย์ หมวด 1 | แก้ไขแล้ว — LAS Audit |
| C-CC-11-03 | สัญญาเช่าอสังหาริมทรัพย์ย่อมไม่ระงับไปเพราะเหตุโอนกรรมสิทธิ์ทรัพย์สินซึ่งให้เช่า ผู้รับโอนย่อมรับไปทั้งสิทธิและหน้าที่ของผู้โอนซึ่งมีต่อผู้เช่านั้นด้วย | ป.พ.พ. มาตรา 569 | ลักษณะ 4 เช่าทรัพย์ หมวด 4 | แก้ไขแล้ว — LAS Audit |
| C-CC-11-04 | การเช่าอสังหาริมทรัพย์เพื่อพาณิชยกรรมหรืออุตสาหกรรม อาจกำหนดระยะเวลาการเช่าได้ไม่เกินห้าสิบปี และสิทธิการเช่าสามารถนำไปเป็นหลักประกันการชำระหนี้โดยการจำนองได้ | พระราชบัญญัติการเช่าอสังหาริมทรัพย์เพื่อพาณิชยกรรมและอุตสาหกรรม พ.ศ. 2542 มาตรา 3 และมาตรา 6 | พระราชบัญญัติเฉพาะทาง | ตรวจตรงตัวบท — LAS Audit |
| C-CC-11-05 | สัญญาเช่าอสังหาริมทรัพย์ต้องปิดอากรแสตมป์ในอัตรา 1 บาทต่อทุกจำนวนเงิน 1,000 บาทหรือเศษของ 1,000 บาทแห่งค่าเช่าหรือเงินกินเปล่า หรือทั้งสองอย่างรวมกัน ตลอดอายุการเช่า | ประมวลรัษฎากร มาตรา 104 (บัญชีอัตราอากรแสตมป์ ลักษณะแห่งตราสาร 1) | หมวด 6 อากรแสตมป์ | แก้ไขแล้ว — LAS Audit |
ตารางเปรียบเทียบ: เช่าตาม ป.พ.พ. กับเช่าตามพระราชบัญญัติการเช่าอสังหาริมทรัพย์เพื่อพาณิชยกรรมและอุตสาหกรรม พ.ศ. 2542
| มิติการพิจารณา | สัญญาเช่าทั่วไปตาม ป.พ.พ. | สัญญาเช่าตามพระราชบัญญัติการเช่าอสังหาริมทรัพย์เพื่อพาณิชยกรรมและอุตสาหกรรม พ.ศ. 2542 |
|---|---|---|
| ระยะเวลาการเช่าสูงสุด | ไม่เกิน 30 ปี (ต่อสัญญาได้คราวละไม่เกิน 30 ปี) | ไม่เกิน 50 ปี (ต่อสัญญาได้คราวละไม่เกิน 50 ปี ตามพระราชบัญญัติการเช่าอสังหาริมทรัพย์เพื่อพาณิชยกรรมและอุตสาหกรรม พ.ศ. 2542 มาตรา 3 และมาตรา 4) |
| การนำสิทธิการเช่าไปจำนองกับธนาคาร | จำนองไม่ได้ (สิทธิการเช่าไม่ใช่ทรัพยสิทธิ) | จำนองเป็นหลักประกันเงินกู้ได้ (ตามพระราชบัญญัติการเช่าอสังหาริมทรัพย์เพื่อพาณิชยกรรมและอุตสาหกรรม พ.ศ. 2542 มาตรา 6) |
| การตกทอดทางมรดก | โดยหลักสิทธิการเช่าระงับเมื่อผู้เช่าตาย เพราะสิทธิของผู้เช่าตามสัญญาเช่าธรรมดาถือเป็นการเฉพาะตัวของผู้เช่า จึงไม่ตกเป็นกองมรดกตามมาตรา 1600 เว้นแต่สัญญานั้นเป็นสัญญาต่างตอบแทนพิเศษยิ่งกว่าสัญญาเช่าธรรมดา ซึ่งพิจารณาจากสิ่งตอบแทนที่ผู้เช่าให้จริง มิใช่จากชื่อที่เขียนไว้ในสัญญา | ตกทอดแก่ทายาทได้ตามกฎหมาย (ตามพระราชบัญญัติการเช่าอสังหาริมทรัพย์เพื่อพาณิชยกรรมและอุตสาหกรรม พ.ศ. 2542 มาตรา 7) |
| การเช่าช่วงและการโอนสิทธิ | ทำไม่ได้ เว้นแต่จะได้ตกลงกันไว้เป็นอย่างอื่นในสัญญาเช่า หากฝ่าฝืน ผู้ให้เช่าบอกเลิกสัญญาได้ (มาตรา 544) | โอนสิทธิหรือให้เช่าช่วงได้ เว้นแต่สัญญาจะระบุห้ามไว้ (ตามพระราชบัญญัติการเช่าอสังหาริมทรัพย์เพื่อพาณิชยกรรมและอุตสาหกรรม พ.ศ. 2542 มาตรา 7) |
ผู้เช่าต้องระมัดระวังข้อสัญญาคืนสภาพ (Reinstatement Clause) อย่างยิ่ง: ให้ตัดคำว่า "คืนสภาพเดิมทุกประการในสภาพเหมือนใหม่" ออก และให้ใส่ข้อความยกเว้นว่า "คืนสภาพพื้นที่โดยยกเว้นการเสื่อมสภาพตามการใช้งานปกติ (Normal Wear and Tear excepted) และโครงสร้างพื้นฐานหรือระบบไฟฟ้าประปาที่ผู้ให้เช่าตกลงยินยอมให้คงไว้" การระบุข้อความนี้ช่วยจำกัดขอบเขตภาระการรื้อถอนของผู้เช่าให้สอดคล้องกับประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 562 ซึ่งบัญญัติว่าผู้เช่าไม่ต้องรับผิดในความบุบสลายอันเกิดแต่การใช้ทรัพย์สินโดยชอบ
ข้อต่อสู้ของผู้ให้เช่ากับผู้เช่า Devil's Advocate
| ข้ออ้างของผู้ให้เช่า | ข้อต่อสู้ของผู้เช่าตามกฎหมายไทย | หลักฐานที่ชี้ขาด |
|---|---|---|
| สัญญาเช่า 6 ปีมิได้จดทะเบียน ผู้ให้เช่าอ้างว่าผู้เช่าฟ้องร้องให้บังคับคดีได้เพียงสามปีตามมาตรา 538 | นอกจากการเช่าตามมาตรา 538 แล้ว ผู้เช่าอาจอ้างว่าสัญญามีสิ่งตอบแทนอย่างอื่นนอกเหนือค่าเช่า เช่น การก่อสร้างอาคารแล้วโอนกรรมสิทธิ์ให้ผู้ให้เช่า ซึ่งต้องพิสูจน์ข้อเท็จจริงเป็นรายกรณี | หลักฐานการออกเงินลงทุนก่อสร้างและข้อความในสัญญาเช่า |
| ผู้เช่านำพื้นที่ไปให้บริษัทในเครือใช้ ถือเป็นการเช่าช่วงโดยมิชอบตามมาตรา 544 | ในสัญญาระบุข้อยกเว้น Permitted Sublease / Affiliates Occupancy ไว้ชัดเจน | ข้อสัญญาข้อยกเว้นบริษัทในเครือและผังโครงสร้างผู้ถือหุ้น |
| ผู้ให้เช่าหักเงินประกันการเช่าทั้งหมดเนื่องจากพื้นกระเบื้องมีรอยขีดข่วน | รอยขีดข่วนเกิดจากการใช้งานปกติ (Fair Wear and Tear) ไม่ใช่ความชำรุดบกพร่องจากการละเลย และตามมาตรา 562 ผู้เช่าไม่ต้องรับผิดในความบุบสลายอันเกิดแต่การใช้ทรัพย์สินโดยชอบ | ภาพถ่ายสภาพพื้นที่ก่อนเข้าใช้งาน (Condition Report) วันส่งมอบ |
ตัวอย่างสถานการณ์จำลอง Worked Example
ข้อเท็จจริงสมมติ: บริษัท A จำกัด ทำสัญญาเช่าคลังสินค้า 10 ปี ค่าเช่าเดือนละ 500,000 บาท ผู้ให้เช่าขอผัดผ่อนการไปจดทะเบียนที่สำนักงานที่ดิน โดยอ้างว่าจะไปจดให้ภายใน 6 เดือน แต่เมื่อเวลาผ่านไป 2 ปี ผู้ให้เช่าแจ้งว่าจะขอขึ้นค่าเช่าเป็น 800,000 บาท มิฉะนั้นเมื่อครบ 3 ปีจะขับไล่ออก
แนวทางแก้ปัญหาทางกฎหมาย: (1) ผู้เช่าต้องรีบส่งหนังสือบอกกล่าว (Notice) ทวงถามให้ผู้ให้เช่าไปจดทะเบียนสิทธิการเช่าตามสัญญา ณ สำนักงานที่ดินทันที, (2) หากผู้ให้เช่าเพิกเฉย ผู้เช่าควรเก็บหลักฐานข้อตกลงให้จดทะเบียนและเร่งจดทะเบียน เพราะตามมาตรา 538 สัญญาที่มิได้จดทะเบียนบังคับได้เพียงสามปี ส่วนผลของการฟ้องบังคับให้ผู้ให้เช่าจดทะเบียนต้องตรวจจากแนวคำพิพากษา
ขั้นตอนการตรวจสัญญาและการจดทะเบียนสิทธิการเช่า Action Steps
| ขั้นตอน | การดำเนินงาน | ผู้รับผิดชอบ | เอกสารผลลัพธ์ | กำหนดเวลา |
|---|---|---|---|---|
| 1 | ตรวจกรรมสิทธิ์ในโฉนดที่ดินและภาระจำนอง ณ สำนักงานที่ดิน | ทนายความอสังหาริมทรัพย์ | รายงานการคัดสำเนาสารบบโฉนดที่ดิน | ก่อนลงนามสัญญา |
| 2 | ตรวจทานร่างสัญญาเช่า ดักข้อสัญญา 3+3 และ Fair Wear & Tear | ฝ่ายกฎหมาย LAS | ร่างสัญญาเช่าแก้ไข (Redline) | ก่อนลงนามสัญญา |
| 3 | ทำรายงานสภาพพื้นที่ก่อนส่งมอบ (Joint Inspection Report) | ผู้เช่าและผู้ให้เช่า | บันทึกตรวจรับพื้นที่พร้อมภาพถ่าย | วันส่งมอบพื้นที่ |
| 4 | ดำเนินการจดทะเบียนสิทธิการเช่า ณ สำนักงานที่ดิน (หากเช่าเกิน 3 ปี) | ตัวแทนจดทะเบียน | สัญญาเช่าสลักหลังโฉนดที่ดินสารบบหลวง | ภายใน 30 วันหลังลงนาม (เป็นข้อเสนอในการวางแผนงาน คู่สัญญากำหนดได้ตามความเหมาะสม มิใช่ระยะเวลาตามกฎหมาย) |
Checklist 10 จุดตรวจสัญญาเช่าอสังหาริมทรัพย์เพื่อการพาณิชย์
- ตรวจสอบโฉนดที่ดินว่าเป็นกรรมสิทธิ์ของผู้ให้เช่าจริง และไม่มีภาระผูกพันที่ห้ามให้เช่า
- ตรวจสัญญาจำนองและสัญญากู้เงินว่ามีข้อจำกัดการให้เช่าหรือไม่ หากมี ให้ขอหนังสือยินยอมจากผู้รับจำนอง และประเมินความเสี่ยงต่อสัญญาเช่าหากมีการบังคับจำนองภายหลัง
- สัญญาเช่าเกิน 3 ปี มีข้อกำหนดบังคับให้คู่สัญญาต้องไปจดทะเบียนสิทธิการเช่า ณ สำนักงานที่ดิน
- มีการระบุผู้รับผิดชอบอากรแสตมป์ (ร้อยละ 0.1 ตามประมวลรัษฎากร มาตรา 104 และบัญชีอัตราอากรแสตมป์ ลักษณะแห่งตราสาร 1) และค่าธรรมเนียมการจดทะเบียน (ร้อยละ 1) ไว้อย่างชัดเจน [ต้องยืนยันแหล่งที่มา] โดยหลักตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 539 คู่สัญญาพึงออกค่าฤชาธรรมเนียมทำสัญญาเช่าเสมอกันทั้งสองฝ่าย
- มีข้อสัญญาอนุญาตให้บริษัทในเครือ (Affiliates) เข้าใช้พื้นที่หรือเช่าช่วงได้โดยไม่ต้องขออนุมัติใหม่
- ข้อสัญญารื้อถอนคืนสภาพ (Reinstatement) มีการระบุข้อยกเว้นการเสื่อมสภาพตามปกติ (Fair Wear & Tear)
- กำหนดระยะเวลาการคืนเงินประกันการเช่า (Deposit) ให้ชัดเจน เช่น ภายใน 30 ถึง 45 วันหลังส่งมอบพื้นที่คืน ซึ่งเป็นข้อเสนอในการร่างสัญญาที่คู่สัญญากำหนดได้ตามความเหมาะสม มิใช่ข้อกำหนดตามกฎหมาย
- มีข้อสัญญาให้สิทธิปฏิเสธก่อน (Right of First Refusal: ROFR) หากผู้ให้เช่าประสงค์จะขายทรัพย์สิน
- กรณีอาคารได้รับความเสียหายจากเหตุสุดวิสัย (ไฟไหม้/น้ำท่วม) มีข้อสัญญาพักการชำระค่าเช่า (Rent Abatement)
- มีการปิดอากรแสตมป์บนสัญญาเช่าทั้งต้นฉบับและคู่ฉบับครบถ้วนตามประมวลรัษฎากร มาตรา 104 มาตรา 110 และบัญชีอัตราอากรแสตมป์ ลักษณะแห่งตราสาร 1 และลักษณะแห่งตราสาร 23
คำถามที่พบบ่อย Frequently Asked Questions
อ้างอิง — References
- ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 377 มาตรา 378 มาตรา 537 มาตรา 538 มาตรา 539 มาตรา 544 มาตรา 558 มาตรา 560 มาตรา 562 มาตรา 563 มาตรา 569 และมาตรา 1600
- พระราชบัญญัติการเช่าอสังหาริมทรัพย์เพื่อพาณิชยกรรมและอุตสาหกรรม พ.ศ. 2542 [ต้องยืนยันมาตรา]
- ประมวลรัษฎากร มาตรา 104 มาตรา 110 และมาตรา 118 (บัญชีอัตราอากรแสตมป์ ลักษณะแห่งตราสาร 1 และลักษณะแห่งตราสาร 23)
- สำนักงานคณะกรรมการกฤษฎีกา — ระบบสืบค้นกฎหมาย (OCS)