Anti-Nominee กฎหมายไทย:
บทลงโทษและทางเลือกถูกกฎหมาย

1. Nominee คืออะไร — ปัญหาและความสำคัญ What is a Nominee — The Problem and Its Significance

"Nominee Shareholder" ในบริบทของกฎหมายไทยหมายถึง บุคคลสัญชาติไทยที่ถือหุ้นในบริษัทแทนคนต่างด้าว (ต่างชาติ) โดยที่ตนเองไม่ใช่เจ้าของหุ้นที่แท้จริง แต่เป็นเพียงผู้ถือหุ้นในนามเท่านั้น (Nominal Shareholder) คนต่างด้าวยังคงเป็นผู้ควบคุมการลงทุนและรับผลประโยชน์ที่แท้จริง แต่ใช้ผู้ถือหุ้นไทยเป็น "เปลือก" เพื่อให้บริษัทดูเหมือนเป็นบริษัทไทยและสามารถดำเนินธุรกิจที่ FBA ห้ามคนต่างด้าวดำเนินการได้

ปัญหา Nominee เกิดขึ้นเพราะพระราชบัญญัติการประกอบธุรกิจของคนต่างด้าว พ.ศ. 2542 (Foreign Business Act / FBA) กำหนดบัญชีธุรกิจที่ห้ามหรือจำกัดคนต่างด้าวดำเนินการในไทย โดยเฉพาะบัญชี 3 ที่ครอบคลุมธุรกิจบริการหลายประเภท ธุรกิจค้าปลีก และธุรกิจอื่น ๆ ที่ต่างชาติมีความสนใจ การใช้ Nominee จึงเป็นความพยายามหลีกเลี่ยงข้อจำกัดเหล่านี้

2. กฎหมายที่เกี่ยวข้อง Applicable Law — FBA Section 36 and Simulated Transaction

2.1 พระราชบัญญัติการประกอบธุรกิจของคนต่างด้าว พ.ศ. 2542 มาตรา 36

พระราชบัญญัติการประกอบธุรกิจของคนต่างด้าว พ.ศ. 2542 มาตรา 36 บัญญัติว่า ผู้มีสัญชาติไทยหรือนิติบุคคลที่มิใช่คนต่างด้าว ให้ความช่วยเหลือหรือร่วมประกอบธุรกิจ หรือถือหุ้นแทนคนต่างด้าว ต้องระวางโทษจำคุกไม่เกินสามปี หรือปรับหนึ่งแสนถึงหนึ่งล้านบาท หรือทั้งจำทั้งปรับ

2.2 ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ — นิติกรรมอำพราง

นอกเหนือจาก FBA แล้ว การใช้ Nominee อาจเข้าข่ายนิติกรรมอำพราง (Simulated Transaction / Disguised Act) ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 155 ซึ่งบัญญัติว่า "การแสดงเจตนาลวงโดยสมรู้กับคู่กรณีอีกฝ่ายหนึ่งนั้น ท่านว่าเป็นโมฆะ แต่จะยกขึ้นเป็นข้อต่อสู้บุคคลภายนอกผู้กระทำการโดยสุจริต และต้องเสียหายจากการแสดงเจตนาลวงนั้นมิได้"

ในบริบทของ Nominee ความสัมพันธ์ระหว่างคนต่างด้าวกับ Nominee ไทยคือการ "แสดงเจตนาลวง" ว่า Nominee เป็นเจ้าของหุ้นที่แท้จริง ในขณะที่ความจริงคนต่างด้าวเป็นเจ้าของที่แท้จริง นิติกรรมดังกล่าวอาจตกเป็นโมฆะทั้งหมดตามมาตรา 155 ซึ่งมีผลให้การโอนหุ้น สัญญาที่เกี่ยวข้อง และการกระทำทั้งหมดที่ดำเนินมาในนามบริษัท Nominee อาจไม่มีผลตามกฎหมาย

3. คำสั่ง DBD ใหม่ 2568–2569 — มาตรการเข้มข้นขึ้น DBD New Orders 2025–2026 — Stricter Enforcement Measures

กรมพัฒนาธุรกิจการค้า (DBD) ออกคำสั่งสำนักงานทะเบียนหุ้นส่วนบริษัทกลาง 4 ฉบับ และประกาศอีก 2 ฉบับ ระหว่างปี พ.ศ. 2568–2569 เพื่อเข้มงวดการตรวจสอบและปราบปราม Nominee ในระบบบริษัทไทย โดยมีผลบังคับใช้เป็นลำดับ ดังนี้ The Department of Business Development (DBD) issued four orders and two notifications of the Central Company and Partnership Registrar Office during B.E. 2568–2569, significantly tightening anti-nominee enforcement. The measures take effect in stages as detailed below.

3.1 คำสั่งที่ 1/2569 — เพิ่มหุ้นส่วน/กรรมการต่างด้าว (มีผล 1 เมษายน 2569) 3.1 Order 1/2569 — Adding Foreign Partners / Authorized Directors (Effective 1 April 2026)

คำสั่งสำนักงานทะเบียนหุ้นส่วนบริษัทกลาง ที่ 1/2569 กำหนดให้นิติบุคคลที่มีคนต่างด้าวร่วมลงทุนไม่ถึง 50% หรือมีคนต่างด้าวเป็นกรรมการผู้มีอำนาจลงนาม ต้องปฏิบัติเพิ่มเติมในการจดทะเบียน ดังนี้ (1) กรณีเพิ่มหุ้นส่วน/ผู้ถือหุ้นต่างด้าวตั้งแต่ 40% ขึ้นไป — ต้องจดทะเบียนแจ้งผู้ถือหุ้นต่างด้าว และบันทึกสัดส่วนการลงทุนตามแบบแนบท้ายคำสั่ง (2) กรณีเพิ่มเติมกรรมการผู้มีอำนาจลงนามเป็นต่างด้าว — ต้องแจ้งจำนวนหุ้นส่วนและส่งสลากลงทะเบียนตามแบบแนบท้าย Order 1/2569 applies to juristic entities where foreign investment is below 50% or where a foreigner serves as authorized signatory director. Two additional requirements are imposed: (1) When adding a foreign shareholder/partner at 40% or more — the entity must register and notify the foreign shareholder and record the investment ratio on the prescribed annexure; (2) When adding a foreign authorized director — the entity must declare the number of partners and submit the registration ballot on the prescribed annexure.

3.2 คำสั่งที่ 2/2568 — Bank Statement สำหรับผู้ถือหุ้นไทย 3.2 Order 2/2568 — Bank Statement Requirement for Thai Shareholders

คำสั่งที่ 2/2568 กำหนดให้การจดทะเบียนจัดตั้งนิติบุคคลที่มีคนต่างด้าวร่วมลงทุน ผู้ขอจดทะเบียนต้องจัดส่ง Bank Statement ย้อนหลัง 3 เดือน ของผู้ถือหุ้นสัญชาติไทยแต่ละราย โดยต้องแสดงการถอนหรือโอนเงินที่สอดคล้องกับจำนวนเงินที่นำมาลงหุ้น/ชำระค่าหุ้น เพื่อพิสูจน์ว่าผู้ถือหุ้นไทยเป็นเจ้าของเงินที่แท้จริง ไม่ใช่ Nominee Order 2/2568 requires that when incorporating a company with foreign co-investors, the applicant must submit a 3-month bank statement for each Thai shareholder, demonstrating withdrawals or transfers consistent with the capital contribution amount, thereby proving that the Thai shareholder is the genuine source of funds rather than a nominee.

3.3 คำสั่งที่ 3/2568 — บุคคลในรายชื่อ ปปง. (HR-03) 3.3 Order 3/2568 — AMLO Watchlist Persons (HR-03)

คำสั่งที่ 3/2568 กำหนดมาตรการเพิ่มเติมสำหรับบุคคลที่อยู่ในรายชื่อเกี่ยวข้องกับการกระทำความผิดมูลฐาน หรือมีบัญชีม้า ตามที่ สำนักงาน ปปง. แจ้งผ่านระบบ AOC (Anti-Online Scam Operation Center) โดยบุคคลเหล่านี้จะต้อง มาแสดงตัวต่อหน้านายทะเบียน ด้วยตนเองก่อนรับจดทะเบียน พร้อมนำ (1) บัตรประชาชน (2) Bank Statement ย้อนหลัง 3 เดือน (3) สำเนาสัญญาหุ้นส่วน และ (4) หนังสือยินยอมใช้สถานที่ Order 3/2568 imposes additional requirements on persons listed as connected to predicate offences or operating mule accounts, as notified by the Anti-Money Laundering Office (AMLO) through the AOC system. These persons must appear in person before the registrar prior to registration, presenting: (1) national ID card; (2) 3-month bank statement; (3) copy of partnership agreement; and (4) premises consent letter.

3.4 คำสั่งที่ 4/2568 — ที่ตั้งสำนักงานซ้ำ ≥5 ราย (มีผล 1 มกราคม 2569) 3.4 Order 4/2568 — Shared Office Address ≥5 Entities (Effective 1 January 2026)

คำสั่งที่ 4/2568 ออก ณ วันที่ 15 ธันวาคม 2568 มีผลบังคับ 1 มกราคม 2569 กำหนดให้กรณีที่ตั้งสำนักงานแห่งใหญ่ซ้ำกับนิติบุคคลอื่น ตั้งแต่ 5 รายขึ้นไป นายทะเบียนต้องตรวจสอบรายละเอียดชื่ออาคารหรือสถานที่ให้สอดคล้องกับข้อมูลทะเบียนราษฎรทุกครั้ง และผู้ขอจดทะเบียนต้องจัดส่ง (1) หนังสือยินยอมให้ใช้สถานที่ (2) หลักฐานแสดงสิทธิในสถานที่ และ (3) สำเนาเอกสารแสดงที่ตั้งสำนักงาน Order 4/2568, dated 15 December B.E. 2568 and effective 1 January B.E. 2569, applies where the registered office address is shared with 5 or more other juristic entities. The registrar must verify the building name and address details against the civil registration database on every occasion. The applicant must submit: (1) premises consent letter; (2) evidence of right over the premises; and (3) copies of office address documents.

3.5 คำสั่งที่ 5/2568 — ผู้ถือบัตรสวัสดิการแห่งรัฐ (มีผล 1 มกราคม 2569) 3.5 Order 5/2568 — State Welfare Cardholders (Effective 1 January 2026)

คำสั่งที่ 5/2568 กำหนดให้หุ้นส่วน ผู้ถือหุ้น หรือกรรมการรายใดที่ถือบัตรสวัสดิการแห่งรัฐ ต้อง มาแสดงตัวต่อหน้านายทะเบียน ด้วยตนเองก่อนรับจดทะเบียน พร้อมแสดง Bank Statement ย้อนหลัง 3 เดือน สำเนาสัญญาหุ้นส่วน และหนังสือยินยอมใช้สถานที่ มาตรการนี้มุ่งป้องกันการนำผู้มีรายได้น้อยที่มีบัตรสวัสดิการมาเป็น Nominee เพื่อหลีกเลี่ยงการตรวจสอบ Order 5/2568 requires any partner, shareholder, or director holding a State Welfare Card to appear in person before the registrar prior to registration, accompanied by a 3-month bank statement, copy of the partnership agreement, and a premises consent letter. This measure is aimed at preventing persons receiving government welfare benefits from being used as nominees to avoid scrutiny.

3.6 ประกาศ — กำหนดบุคคลผู้รับรองลายมือชื่อ พ.ศ. 2568 3.6 Notification — Authorized Signature Attestors B.E. 2568

ประกาศสำนักงานทะเบียนหุ้นส่วนบริษัทกลาง เรื่อง กำหนดบุคคลที่ผู้ขอจดทะเบียนจะลงลายมือชื่อต่อหน้าได้ พ.ศ. 2568 กำหนดให้บุคคลที่มีคุณสมบัติรับรองลายมือชื่อในการจดทะเบียนนิติบุคคลมี 4 ประเภท ได้แก่ The Notification of the Central Company and Partnership Registrar Office on Specifying Persons Before Whom Applicants May Sign B.E. 2568 designates four categories of qualified attestors for company registration signatures, namely:

1. ผู้สอบบัญชีรับอนุญาต (CPA) — ผู้ได้รับใบอนุญาตจากสภาวิชาชีพบัญชี Certified Public Accountant (CPA) — licensed by the Federation of Accounting Professions
2. ผู้ทำบัญชี ที่เป็นสมาชิกสภาวิชาชีพบัญชีในพระบรมราชูปถัมภ์ Bookkeeper who is a member of the Federation of Accounting Professions under Royal Patronage
3. หัวหน้า หุ้นส่วนผู้จัดการ หรือกรรมการ ของ สำนักงานบัญชีคุณภาพ ที่ DBD รับรอง Head, managing partner, or director of a DBD-certified Quality Accounting Office
4. ผู้รับใบอนุญาตเป็นผู้บังคับหลักประกัน ตามพระราชบัญญัติหลักประกันทางธุรกิจ Licensed security enforcement officer under the Business Security Act

4. บทลงโทษ Penalties — Criminal, Civil and Administrative

บทลงโทษสำหรับการใช้ Nominee มีทั้งโทษทางอาญา โทษทางแพ่ง และผลทางปกครอง ดังนี้

5. สัญญาณเตือน — พฤติกรรมที่ DBD ตรวจสอบ Red Flags — Behaviors Scrutinized by DBD

DBD และหน่วยงานที่เกี่ยวข้องใช้ "สัญญาณเตือน" (Red Flags) หลายประการในการระบุโครงสร้าง Nominee ดังนี้

1. การมอบอำนาจครอบจักรวาล (General Power of Attorney): ผู้ถือหุ้นไทยมอบอำนาจให้คนต่างด้าวกระทำการแทนในทุกเรื่องของบริษัทโดยไม่มีข้อจำกัด ซึ่งบ่งชี้ว่าไทยเป็นแค่ Nominee
2. การใช้เงินกู้จากคนต่างด้าวซื้อหุ้น: ผู้ถือหุ้นไทยกู้เงินจากคนต่างด้าวเพื่อซื้อหุ้นในบริษัทเดียวกัน ซึ่งทำให้ Nominee ไม่มีความเสี่ยงทางการเงินจริง
3. ผู้ถือหุ้นไทยไม่ได้รับเงินปันผลจริง: สัดส่วนเงินปันผลที่ผู้ถือหุ้นไทยได้รับไม่สอดคล้องกับสัดส่วนหุ้นที่ถือ หรือไม่ได้รับเลย
4. การออกเสียงในที่ประชุมผู้ถือหุ้นตามคำสั่งต่างชาติ: ผู้ถือหุ้นไทยลงคะแนนเสียงตามคำสั่งของคนต่างด้าวเสมอ โดยไม่ได้ตัดสินใจด้วยตนเอง
5. สัดส่วนหุ้นไทยที่ใกล้เคียงเพดาน 51% พอดี: โครงสร้างที่ถือหุ้นไทย 51% ต่างชาติ 49% พอดี โดยเฉพาะหากชาวไทยเหล่านั้นเป็นผู้มีความสัมพันธ์ใกล้ชิดกับคนต่างด้าว
6. ผู้ถือหุ้นไทยเป็นพนักงานของคนต่างด้าว: คนไทยที่ถือหุ้นยังเป็นพนักงานหรือผู้รับจ้างของคนต่างด้าวด้วย

6. วิธีถือหุ้นถูกกฎหมาย Legal Alternatives — BOI, Treaty of Amity, IBC

แทนที่จะใช้ Nominee ซึ่งมีความเสี่ยงสูง นักลงทุนต่างชาติมีทางเลือกที่ถูกกฎหมายหลายประการ ดังนี้

6.1 การขอรับการส่งเสริมจาก BOI

กิจการที่ได้รับการส่งเสริมจากสำนักงานคณะกรรมการส่งเสริมการลงทุน (BOI) ได้รับยกเว้นจากข้อห้ามใน FBA ทำให้ต่างชาติสามารถถือหุ้น 100% ในกิจการที่ได้รับส่งเสริมได้ โดยไม่ต้องมี Nominee เหมาะสำหรับกิจการในอุตสาหกรรมเป้าหมายที่ BOI ให้การส่งเสริม เช่น อิเล็กทรอนิกส์ ยานยนต์ เกษตร ดิจิทัล Healthcare เป็นต้น

6.2 สนธิสัญญาทางไมตรีไทย-สหรัฐ (Treaty of Amity)

สนธิสัญญาทางไมตรีและความสัมพันธ์ทางเศรษฐกิจระหว่างราชอาณาจักรไทยและสหรัฐอเมริกา พ.ศ. 2509 (Thai-US Treaty of Amity and Economic Relations, B.E. 2509) ให้สิทธิพิเศษแก่บริษัทที่มีสัญชาติอเมริกัน (ต้องมีชาวอเมริกันถือหุ้นมากกว่า 50%) ในการดำเนินธุรกิจในไทยได้เทียบเท่ากับบริษัทไทย โดยได้รับยกเว้นจากข้อจำกัดของ FBA ในบัญชี 3 เกือบทั้งหมด ยกเว้นกิจการที่กำหนดไว้เป็นการเฉพาะ

6.3 International Business Center (IBC)

International Business Center (IBC) เป็นรูปแบบบริษัทที่ได้รับการส่งเสริมจาก BOI สำหรับบริษัทข้ามชาติที่ต้องการตั้งสำนักงานภูมิภาคในไทย ให้สิทธิประโยชน์พิเศษทั้งด้านภาษี Work Permit และการยกเว้น FBA เหมาะสำหรับบริษัทข้ามชาติที่มีรายรับจากบริษัทในเครือต่างประเทศไม่น้อยกว่าเกณฑ์ที่ BOI กำหนด

6.4 Foreign Business License (FBL)

คนต่างด้าวที่ประสงค์ดำเนินธุรกิจที่อยู่ในบัญชี 2 หรือ 3 ของ FBA สามารถยื่นขอใบอนุญาตประกอบธุรกิจจากคณะกรรมการกฤษฎีกา (บัญชี 2) หรือกรมพัฒนาธุรกิจการค้า (บัญชี 3) โดยตรง แม้กระบวนการจะใช้เวลาและต้องแสดงให้เห็นถึงประโยชน์ที่ประเทศจะได้รับ แต่ถือเป็นทางเลือกที่ถูกกฎหมายและไม่มีความเสี่ยงทางอาญา

7. กรณีศึกษา (Anonymized) Case Studies — Anonymized

กรณี X — บริษัทบริการออนไลน์ต่างชาติ

บริษัท X (สัญชาติจากประเทศ A) ต้องการดำเนินธุรกิจบริการออนไลน์ในไทย ซึ่งอยู่ในบัญชี 3 ของ FBA บริษัทจัดตั้งนิติบุคคลไทยโดยให้บุคคล B และ C (สัญชาติไทย เป็นพนักงานของบริษัทแม่ในต่างประเทศ) ถือหุ้น 51% ขณะที่นักลงทุนต่างชาติถือ 49% มีการทำ Shareholders Agreement ที่ให้สิทธิควบคุมอย่างแท้จริงแก่ฝ่ายต่างชาติ

ต่อมา DBD ตรวจพบความผิดปกติจากการวิเคราะห์รูปแบบการลงคะแนนและการไม่ได้รับเงินปันผลจริงของผู้ถือหุ้นไทย ทำให้บริษัทเผชิญกับการสอบสวนทางอาญา ธุรกิจหยุดชะงัก และนักลงทุนต่างชาติต้องเผชิญกับค่าใช้จ่ายทางกฎหมายจำนวนมาก เป็นบทเรียนที่แสดงให้เห็นว่าต้นทุนของการใช้ Nominee อาจสูงกว่าต้นทุนการยื่นขอ FBL หรือ BOI อย่างมาก

8. ข้อควรระวังและคำแนะนำ Key Recommendations

1. ตรวจสอบโครงสร้างปัจจุบันก่อน: หากบริษัทมีโครงสร้างที่อาจเข้าข่าย Nominee ควรปรึกษาทนายความเพื่อประเมินความเสี่ยงและหาทางแก้ไขก่อนที่จะถูกตรวจสอบ
2. ปรับโครงสร้างเป็น BOI/Treaty of Amity ทันที: หากมีคุณสมบัติตามเงื่อนไข ควรรีบดำเนินการยื่นขอ BOI หรือใช้ Treaty of Amity เพื่อลดความเสี่ยง
3. อย่าใช้ Power of Attorney ครอบจักรวาล: หลีกเลี่ยงการมอบอำนาจให้คนต่างด้าวควบคุมบริษัทไทยทั้งหมด เพราะเป็น Red Flag ที่ชัดเจน
4. ผู้ถือหุ้นไทยต้องเป็นเจ้าของที่แท้จริง: ผู้ถือหุ้นไทยต้องลงทุนจริง ตัดสินใจจริง และรับผลประโยชน์จริง ไม่ใช่เพียงให้ชื่อเท่านั้น
5. จัดทำ Beneficial Owner Report ครบถ้วน: ปฏิบัติตามข้อกำหนด Beneficial Owner อย่างเคร่งครัด และเปิดเผยข้อมูลเจ้าของที่แท้จริงอย่างถูกต้อง

9. คำถามที่พบบ่อย Frequently Asked Questions (FAQ)