Checklist 10 จุดตรวจสัญญาจ้างแพทย์และบุคลากรวิชาชีพทางการแพทย์ในสถานพยาบาลเอกชน

คำตอบสั้น — Quick Answer / TL;DR

สัญญาจ้างแพทย์และผู้ประกอบวิชาชีพเวชกรรมในโรงพยาบาลและคลินิกเอกชน มีความซับซ้อนอย่างยิ่งจากจุดตัดของ 3 มิติทางกฎหมาย: (1) การจำแนกประเภทสัญญา (Employment versus Independent Contractor): การจำแนกต้องพิจารณาจากสาระของความสัมพันธ์ มิใช่จากชื่อสัญญา ข้อเท็จจริง เช่น การที่โรงพยาบาลมีอำนาจบังคับบัญชา กำหนดเวลาเข้า-ออกเวรที่แน่นอน และมีระเบียบวินัย ชี้ไปในทางว่าเป็นสัญญาจ้างแรงงาน เพราะผู้ซึ่งตกลงทำงานให้นายจ้างโดยรับค่าจ้างเป็นลูกจ้างตามพระราชบัญญัติคุ้มครองแรงงาน พ.ศ. 2541 (แก้ไขเพิ่มเติมถึงฉบับที่ 9 พ.ศ. 2568) มาตรา 5 ไม่ว่าจะเรียกชื่ออย่างไร และสัญญานั้นเข้าลักษณะจ้างแรงงานตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 575 โรงพยาบาลจึงอาจต้องแบกรับภาระค่าชดเชย ภาระด้านประกันสังคม ได้แก่ การหักเงินสมทบจากค่าจ้างของลูกจ้างซึ่งเป็นผู้ประกันตนและนำส่งพร้อมเงินสมทบส่วนของนายจ้างตามพระราชบัญญัติประกันสังคม พ.ศ. 2533 มาตรา 33 และมาตรา 47 และภาระยื่นแบบรายการขึ้นทะเบียนนายจ้างและจ่ายเงินสมทบเข้ากองทุนเงินทดแทนในประเภทและขนาดของกิจการและท้องที่ที่กระทรวงแรงงานประกาศกำหนด ตามพระราชบัญญัติเงินทดแทน พ.ศ. 2537 ซึ่งแก้ไขเพิ่มเติมโดยพระราชบัญญัติเงินทดแทน (ฉบับที่ 2) พ.ศ. 2561 ส่วนแพทย์ที่เป็นผู้ประกอบวิชาชีพอิสระโดยแท้ซึ่งใช้ดุลพินิจในการตรวจรักษาเองและแบ่งรายได้ค่าตรวจ (DF: Doctor Fee) ไม่อยู่ภายใต้กฎหมายคุ้มครองแรงงาน และความสัมพันธ์ต้องพิจารณาตามข้อเท็จจริงว่าเป็นจ้างทำของตามมาตรา 587 เมื่อแพทย์ตกลงทำงานจนสำเร็จเพื่อสินจ้าง หรือเป็นสัญญาประเภทอื่นตามข้อตกลง เช่น สัญญาให้ใช้สถานที่และอุปกรณ์ ซึ่งอาจเข้าลักษณะเช่าทรัพย์สินตามมาตรา 537 หรือเป็นสัญญาไม่มีชื่อ (2) การวางโครงสร้างภาษีเงินได้ของแพทย์: ประมวลรัษฎากรจำแนกเงินได้จากหน้าที่หรือตำแหน่งงานที่ทำหรือจากการรับทำงานให้ ออกจากเงินได้จากวิชาชีพอิสระ ซึ่งมีสิทธิหักค่าใช้จ่ายและภาระภาษีต่างกัน (ประมวลรัษฎากร มาตรา 42 ทวิ และมาตรา 44 ประกอบมาตรา 40 (2) และ (6)) LAS แนะนำให้ตรวจโครงสร้างโดยถือว่าเงินได้ของแพทย์อาจเข้าลักษณะเงินได้จากวิชาชีพอิสระ ซึ่งหักค่าใช้จ่ายเหมาได้ร้อยละ 60 [ต้องยืนยันแหล่งที่มา: ฉบับที่และมาตราของพระราชกฤษฎีกาที่ออกตามประมวลรัษฎากร มาตรา 44 ซึ่งกำหนดค่าใช้จ่ายเหมาร้อยละ 60] ต่อเมื่อข้อเท็จจริงแสดงว่าแพทย์เป็นผู้เรียกเก็บค่ารักษาพยาบาลจากผู้ป่วยโดยตรงและแบ่งค่าสถานที่ให้โรงพยาบาล แต่หากโรงพยาบาลเป็นผู้กำหนดราคาค่าตรวจและออกใบเสร็จเอง เจ้าพนักงานประเมินอาจจัดเป็นเงินได้จากหน้าที่หรือตำแหน่งงานที่ทำ ซึ่งหักค่าใช้จ่ายเป็นการเหมาได้ร้อยละ 50 แต่เมื่อรวมกับค่าใช้จ่ายของเงินได้ประเภทเงินเดือนหรือค่าจ้างแล้วต้องไม่เกิน 100,000 บาทตามประมวลรัษฎากร มาตรา 42 ทวิ ทั้งนี้ ต้องตรวจตัวบทประมวลรัษฎากรและคำวินิจฉัยที่ 39/2539 ฉบับทางการก่อนนำแนวทางนี้ไปใช้ [ต้องยืนยันแหล่งที่มา: ผู้ออก ประเภทเอกสาร และวันที่ของคำวินิจฉัยที่ 39/2539] และ (3) ความรับผิดต่อผู้ป่วยและการประกันภัย (Vicarious Liability & Medical Malpractice): แม้สัญญาจะระบุว่าเป็นแพทย์อิสระ โรงพยาบาลก็อาจต้องร่วมรับผิดต่อผู้ป่วยในผลแห่งละเมิดของแพทย์ ในฐานะนายจ้างตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 425 เมื่อแพทย์เป็นลูกจ้าง และในฐานะตัวการตามมาตรา 427 ประกอบมาตรา 820 หรือมาตรา 821 เมื่อแพทย์เป็นตัวแทนหรือโรงพยาบาลเชิดแพทย์ออกแสดงเป็นตัวแทนต่อบุคคลภายนอกผู้สุจริต ส่วนกรณีแพทย์เป็นผู้รับจ้างทำของโดยแท้ ต้องพิจารณามาตรา 428 ด้วย ผลจึงขึ้นอยู่กับข้อเท็จจริงของแต่ละกรณี ในทางปฏิบัติ สัญญาควรบังคับให้แพทย์ต้องมี ประกันภัยความรับผิดทางวิชาชีพ (Medical Malpractice Insurance) และมีข้อสัญญาชดใช้ความเสียหาย (Indemnity) ชัดเจน

ข้อเท็จจริงสมมติเพื่อการสอน

เหตุการณ์: โรงพยาบาล A ซึ่งเป็นโรงพยาบาลศัลยกรรมความงามเอกชนทำสัญญากับแพทย์ผู้เชี่ยวชาญ 5 ท่าน โดยร่างสัญญาเป็น "สัญญาจ้างที่ปรึกษาทางการแพทย์อิสระ" แล้วจัดเงินได้ของแพทย์เป็นเงินได้จากวิชาชีพอิสระ หักภาษี ณ ที่จ่ายในอัตราร้อยละ 3 ตามกฎกระทรวง ฉบับที่ 144 (พ.ศ. 2522) ออกตามความในประมวลรัษฎากร ว่าด้วยภาษีเงินได้ ข้อ 2 (8) (ก) ซึ่งออกตามประมวลรัษฎากร มาตรา 3 เตรส โดยมุ่งหมายให้แพทย์ใช้สิทธิหักค่าใช้จ่ายเหมาร้อยละ 60 [ต้องยืนยันแหล่งที่มา: ฉบับที่และมาตราของพระราชกฤษฎีกาที่ออกตามประมวลรัษฎากร มาตรา 44 ซึ่งกำหนดค่าใช้จ่ายเหมาร้อยละ 60] ทั้งนี้ อัตราภาษีหัก ณ ที่จ่ายกับสิทธิหักค่าใช้จ่ายเป็นคนละเรื่องกัน ตัวเลขและเหตุการณ์ทั้งหมดในหัวข้อนี้เป็นข้อเท็จจริงสมมติเพื่อการสอน มิใช่คดีหรือสถิติจริง
ความเข้าใจผิด: ผู้บริหารโรงพยาบาลคิดว่าเพียงแค่ตั้งชื่อสัญญาว่าจ้างบริการอิสระ และระบุให้แพทย์รับผิดชอบการรักษาเอง ย่อมหลุดพ้นจากกฎหมายแรงงานและภาระภาษี
จุดพลิก: สมมติว่าเกิดข้อพิพาท 2 ด้านพร้อมกัน: ด้านแรก ผู้ป่วย C ฟ้องคดีละเมิดทางการแพทย์เรียกค่าเสียหาย 15 ล้านบาทจากการรักษาของแพทย์ B โดยโรงพยาบาล A ถูกเรียกให้ร่วมรับผิดต่อผู้ป่วยในฐานะนายจ้างหรือตัวการ หากข้อเท็จจริงเข้าเงื่อนไขของประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 425 หรือมาตรา 427 ประกอบมาตรา 820 หรือมาตรา 821 ด้านที่สอง เจ้าพนักงานสรรพากรเข้าตรวจสอบและพบว่าโรงพยาบาล A มีตารางจัดเวรบังคับ มีการการันตีรายได้ขั้นต่ำ และเป็นผู้ออกใบเสร็จค่ารักษาเอง จึงอาจประเมินว่าเงินได้ของแพทย์เป็นเงินได้จากหน้าที่หรือตำแหน่งงานที่ทำ และเรียกเก็บภาษีหัก ณ ที่จ่ายย้อนหลังพร้อมเบี้ยปรับและเงินเพิ่ม รวมกว่า 25 ล้านบาท [ต้องยืนยันมาตรา] ทั้งสองด้านเป็นผลที่อาจเกิดขึ้นตามข้อเท็จจริงสมมติ มิใช่ผลของคดีจริง
สิ่งที่ได้จากบทความ: เกณฑ์พิจารณาว่าสัญญาเป็นจ้างแรงงานหรือจ้างอิสระ แนวทางตรวจโครงสร้างภาษีเงินได้ของแพทย์ (ซึ่งต้องตรวจกับตัวบทประมวลรัษฎากรและคำวินิจฉัยฉบับทางการ [ต้องยืนยันแหล่งที่มา]) การวางกลไกความรับผิดของนายจ้างและตัวการต่อผู้ป่วยร่วมกับประกันภัยความรับผิดทางวิชาชีพ ข้อสัญญายกเว้นความรับผิดต่อผู้ป่วย และ Checklist 10 จุดตรวจสัญญาจ้างแพทย์

สถานะทางกฎหมายของแพทย์ในโรงพยาบาล

ความสัมพันธ์ระหว่างโรงพยาบาลเอกชนกับแพทย์ไม่ได้เป็นเพียงสัญญาการค้าทั่วไป แต่ผูกพันอยู่กับ พระราชบัญญัติสถานพยาบาล พ.ศ. 2541 มาตรา 34 และมาตรา 35 ซึ่งว่าด้วยการควบคุมสถานพยาบาลและหน้าที่ของผู้รับอนุญาตและผู้ดำเนินการสถานพยาบาลในการควบคุมดูแลมาตรฐานการประกอบวิชาชีพเวชกรรมภายในสถานพยาบาล [ต้องยืนยันแหล่งที่มา] ขณะเดียวกัน ในมิติของกฎหมายแรงงานและภาษีอากร ลักษณะที่แท้จริงของความสัมพันธ์ระหว่างโรงพยาบาลกับแพทย์เป็นตัวกำหนดภาระภาษีและความรับผิดของโรงพยาบาล

ผลกระทบเชิงธุรกิจ Business Consequences

Tax Exposure (ความเสี่ยงภาษีหัก ณ ที่จ่ายย้อนหลัง): หากจัดเงินได้ของแพทย์เป็นเงินได้จากวิชาชีพอิสระโดยไม่ถูกต้อง โรงพยาบาลอาจต้องรับผิดเสียภาษีหัก ณ ที่จ่ายที่ขาดไปพร้อมเงินเพิ่มร้อยละ 1.5 ต่อเดือนหรือเศษของเดือนตามประมวลรัษฎากร มาตรา 54 และมาตรา 27
Malpractice Exposure (คดีความรับผิดทางการแพทย์): โรงพยาบาลอาจต้องร่วมรับผิดต่อผู้ป่วยในผลแห่งละเมิดที่แพทย์กระทำ ในฐานะนายจ้างตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 425 หรือในฐานะตัวการตามมาตรา 427 ประกอบมาตรา 820 หรือมาตรา 821 ทั้งนี้ผลขึ้นอยู่กับข้อเท็จจริง และกรณีแพทย์เป็นผู้รับจ้างทำของโดยแท้ต้องพิจารณามาตรา 428 ด้วย
Labour Liabilities (สิทธิประโยชน์แรงงานย้อนหลัง): หากแพทย์ฟ้องว่าเป็นลูกจ้างและความสัมพันธ์เข้าลักษณะจ้างแรงงานตามสาระ โรงพยาบาลอาจต้องจ่ายเงินสมทบประกันสังคมย้อนหลัง (พระราชบัญญัติประกันสังคม พ.ศ. 2533 มาตรา 46 มาตรา 47 และมาตรา 49) ค่าล่วงเวลา และค่าชดเชยเมื่อเลิกจ้างตามพระราชบัญญัติคุ้มครองแรงงาน พ.ศ. 2541 (แก้ไขเพิ่มเติมถึงฉบับที่ 9 พ.ศ. 2568) มาตรา 118 ซึ่งต้องเข้าเงื่อนไขว่าลูกจ้างทำงานติดต่อกันครบหนึ่งร้อยยี่สิบวันขึ้นไป

กรอบกฎหมายและ Claim Ledger Legal Framework

Claim ID	ข้อความทางกฎหมายที่ยืนยัน	ฐานกฎหมายปฐมภูมิ	ตำแหน่งในแหล่ง	สถานะ
C-CC-17-01	นายจ้างต้องร่วมกันรับผิดกับลูกจ้างในผลแห่งละเมิด ซึ่งลูกจ้างได้กระทำไปในทางการที่จ้างนั้น	ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 425	ลักษณะ 5 ละเมิด หมวด 1 ความรับผิดเพื่อละเมิด	ตรวจตรงตัวบท — LAS Audit
C-CC-17-02	ตัวการย่อมมีความผูกพันต่อบุคคลภายนอกในกิจการที่ตัวแทนทำไปภายในขอบอำนาจ (ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 820) และมาตรา 427 ให้นำมาตรา 425 และมาตรา 426 ไปใช้แก่ตัวการและตัวแทนโดยอนุโลม	ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 427 และมาตรา 820	ลักษณะ 5 ละเมิด หมวด 1 ความรับผิดเพื่อละเมิด (มาตรา 427) และลักษณะ 15 ตัวแทน (มาตรา 820)	แก้ไขแล้ว — LAS Audit
C-CC-17-03	เงินได้เนื่องจากหน้าที่หรือตำแหน่งงานที่ทำหรือจากการรับทำงานให้ ไม่ว่าจะเป็นค่าธรรมเนียม ค่านายหน้า หรือค่าส่วนลด ถือเป็นเงินได้พึงประเมินประเภทหนึ่งตามประมวลรัษฎากร มาตรา 40 (2)	ประมวลรัษฎากร มาตรา 40 (2)	ลักษณะ 2 ภาษีอากรฝ่ายสรรพากร หมวด 3 ภาษีเงินได้ ส่วน 2 การเก็บภาษีจากบุคคลธรรมดา (ประมวลรัษฎากร มาตรา 40 (2))	แก้ไขแล้ว — LAS Audit
C-CC-17-04	เงินได้จากวิชาชีพอิสระ เช่น การประกอบโรคศิลปะ ถือเป็นเงินได้พึงประเมินอีกประเภทหนึ่งตามประมวลรัษฎากร มาตรา 40 (6)	ประมวลรัษฎากร มาตรา 40 (6)	ลักษณะ 2 ภาษีอากรฝ่ายสรรพากร หมวด 3 ภาษีเงินได้ ส่วน 2 การเก็บภาษีจากบุคคลธรรมดา (ประมวลรัษฎากร มาตรา 40 (6))	ตรวจตรงตัวบท — LAS Audit
C-CC-17-05	ผู้ดำเนินการสถานพยาบาลมีหน้าที่ควบคุมดูแลให้ผู้ประกอบวิชาชีพในสถานพยาบาลปฏิบัติหน้าที่ตามกฎหมายเกี่ยวกับการประกอบวิชาชีพของตนและดูแลสถานพยาบาลให้ปลอดภัย ส่วนผู้รับอนุญาตและผู้ดำเนินการมีหน้าที่ร่วมกันควบคุมดูแลการประกอบกิจการสถานพยาบาลให้เป็นไปตามมาตรฐานการบริการ (พระราชบัญญัติสถานพยาบาล พ.ศ. 2541 มาตรา 34 และมาตรา 35 (4))	พระราชบัญญัติสถานพยาบาล พ.ศ. 2541 มาตรา 34 และมาตรา 35	การควบคุมสถานพยาบาล (พระราชบัญญัติสถานพยาบาล พ.ศ. 2541 มาตรา 34 และมาตรา 35)	แก้ไขแล้ว — LAS Audit

ตารางเปรียบเทียบ: สัญญาจ้างแรงงานกับสัญญาบริการแพทย์อิสระ

ประเด็นพิจารณา	1. แพทย์ประจำ (Full-time Employee)	2. แพทย์พาร์ตไทม์ / แพทย์อิสระ (Consultant)
ฐานสัญญาทางกฎหมาย	สัญญาจ้างแรงงาน (ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 575)	จ้างทำของ (มาตรา 587) เมื่อแพทย์ตกลงทำงานจนสำเร็จเพื่อสินจ้าง หรือสัญญาประเภทอื่นตามข้อเท็จจริง เช่น สัญญาให้ใช้สถานที่และอุปกรณ์ ซึ่งอาจเป็นเช่าทรัพย์สิน (มาตรา 537) หรือสัญญาไม่มีชื่อ
อำนาจบังคับบัญชา	มีระเบียบข้อบังคับการทำงาน ต้องปฏิบัติตามคำสั่ง	มีอิสระทางวิชาชีพเวชกรรม โรงพยาบาลสั่งการรักษาไม่ได้
ประเภทเงินได้ภาษี	เงินได้ประเภทเงินเดือนหรือค่าจ้าง หักภาษีตามอัตราก้าวหน้า (ประมวลรัษฎากร มาตรา 48 ประกอบมาตรา 50 (1) และบัญชีอัตราภาษีเงินได้ (1))	เงินได้จากวิชาชีพอิสระหรือเงินได้จากหน้าที่หรือตำแหน่งงานที่ทำ แล้วแต่ข้อเท็จจริง ทั้งนี้ อัตราภาษีหัก ณ ที่จ่ายกับสิทธิหักค่าใช้จ่ายของแต่ละประเภทต้องตรวจแยกกันจากประมวลรัษฎากร มาตรา 3 เตรส และมาตรา 50 (1) สำหรับอัตราหักภาษี ณ ที่จ่าย และจากประมวลรัษฎากร มาตรา 42 ทวิ และมาตรา 44 สำหรับสิทธิหักค่าใช้จ่าย รวมทั้งอนุบัญญัติที่ออกตามมาตราเหล่านั้น
การคุ้มครองแรงงาน	ได้รับสิทธิตามพระราชบัญญัติคุ้มครองแรงงาน พ.ศ. 2541 (แก้ไขเพิ่มเติมถึงฉบับที่ 9 พ.ศ. 2568) เช่น วันลาและค่าชดเชยตามเงื่อนไขของมาตรา 118 และสิทธิประกันสังคมตามพระราชบัญญัติประกันสังคม พ.ศ. 2533 มาตรา 33 และมาตรา 54	ไม่อยู่ภายใต้กฎหมายคุ้มครองแรงงานเมื่อเป็นผู้ประกอบวิชาชีพอิสระโดยแท้ แต่หากข้อเท็จจริงเข้าลักษณะตกลงทำงานให้โดยรับค่าจ้าง ย่อมเป็นลูกจ้างตามมาตรา 5 ไม่ว่าสัญญาจะเรียกชื่ออย่างไร
ความรับผิดต่อผู้ป่วย	โรงพยาบาลอาจร่วมรับผิดในฐานะนายจ้างตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 425	โรงพยาบาลอาจร่วมรับผิดในฐานะตัวการตามมาตรา 427 ประกอบมาตรา 820 หรือมาตรา 821 เมื่อแพทย์เป็นตัวแทนหรือถูกเชิดเป็นตัวแทน ส่วนกรณีแพทย์เป็นผู้รับจ้างทำของโดยแท้ต้องพิจารณามาตรา 428 ด้วย ผลขึ้นอยู่กับข้อเท็จจริง

LAS Practice Note — แนวทางจัดโครงสร้างสัญญาให้สอดคล้องกับข้อเท็จจริงทางภาษี

แนวทางต่อไปนี้เป็นข้อเสนอเชิงปฏิบัติของ LAS สำหรับตรวจว่าเงินได้ของแพทย์จะเข้าลักษณะเงินได้จากวิชาชีพอิสระซึ่งหักค่าใช้จ่ายเหมาร้อยละ 60 ได้หรือไม่ [ต้องยืนยันแหล่งที่มา: ฉบับที่และมาตราของพระราชกฤษฎีกาที่ออกตามประมวลรัษฎากร มาตรา 44 ซึ่งกำหนดค่าใช้จ่ายเหมาร้อยละ 60] โดยสัญญาต้องสะท้อนข้อเท็จจริงสามประการ ทั้งนี้ ต้องตรวจเนื้อหาของคำวินิจฉัยที่ 39/2539 กับเอกสารฉบับทางการก่อนอ้างอิง [ต้องยืนยันแหล่งที่มา: ผู้ออก ประเภทเอกสาร และวันที่ของคำวินิจฉัยที่ 39/2539]:

(1) แพทย์เป็นผู้มีสิทธิเรียกเก็บค่าตรวจรักษา (Doctor Fee) จากผู้ป่วยโดยตรง โดยโรงพยาบาลทำหน้าที่เพียง "ตัวแทนเรียกเก็บเงินแทนแพทย์" (Collection Agent) เท่านั้น

(2) ในใบเสร็จรับเงินต้องแยกรายการชัดเจน ระหว่าง "ค่าบริการทางการแพทย์ของแพทย์ นพ. ... (Doctor Fee)" กับ "ค่าห้อง ค่าเวชภัณฑ์ และค่าบริการของโรงพยาบาล (Hospital Charge)"

(3) สัญญาต้องระบุว่าแพทย์จ่ายค่าใช้บริการสถานที่และเครื่องมือทางการแพทย์ให้แก่โรงพยาบาล ในอัตราร้อยละที่ตกลงกัน (ตัวอย่างเชิงพาณิชย์ เช่น ร้อยละ 20 ถึง 30 ของ DF) มิใช่โรงพยาบาลจ่ายค่าจ้างให้แพทย์ ทั้งนี้ ข้อตกลงที่โรงพยาบาลรับประกันรายได้ขั้นต่ำให้แพทย์เป็นปัจจัยเสี่ยงที่ทำให้ความสัมพันธ์ถูกจัดเป็นจ้างแรงงาน

ความรับผิดทางการแพทย์และการประกันภัย Malpractice Defense

ในกรณีที่แพทย์เป็นแพทย์นอกเวลา (Part-time) ซึ่งรับส่วนแบ่งค่าตรวจ โรงพยาบาลอาจต้องร่วมรับผิดต่อผู้ป่วยได้เมื่อข้อเท็จจริงเข้าเงื่อนไขของกฎหมาย กล่าวคือ ในฐานะนายจ้างตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 425 เมื่อแพทย์เป็นลูกจ้าง และในฐานะตัวการตามมาตรา 427 ประกอบมาตรา 820 เมื่อแพทย์เป็นตัวแทน หรือตามมาตรา 821 เมื่อโรงพยาบาลเชิดแพทย์ออกแสดงเป็นตัวแทนของตนต่อบุคคลภายนอกผู้สุจริต ส่วนกรณีที่แพทย์เป็นผู้รับจ้างทำของโดยแท้ มาตรา 428 บัญญัติว่า ผู้ว่าจ้างไม่ต้องรับผิดต่อความเสียหายที่ผู้รับจ้างก่อให้เกิดแก่บุคคลภายนอกในระหว่างทำการงานที่ว่าจ้าง เว้นแต่ผู้ว่าจ้างจะเป็นผู้ผิดในส่วนการงานที่สั่งให้ทำ ในคำสั่งที่ตนให้ไว้ หรือในการเลือกหาผู้รับจ้าง ผลจึงขึ้นอยู่กับข้อเท็จจริงของแต่ละกรณี

กลไกป้องกันความเสี่ยงในสัญญา:

กำหนดเงื่อนไขบังคับก่อน (Condition Precedent) ให้แพทย์ต้องมีกรมธรรม์ Medical Malpractice Liability Insurance วงเงินคุ้มครองที่กำหนดตามความเสี่ยงของแต่ละงาน (ตัวอย่างเชิงพาณิชย์ เช่น ไม่ต่ำกว่า 5 ถึง 10 ล้านบาทต่อครั้ง ซึ่งเป็นเพียงตัวอย่างและอาจต่ำกว่าจำนวนที่ผู้ป่วยเรียกร้องในกรณีร้ายแรง [ต้องยืนยันแหล่งที่มา])
ใส่ข้อสัญญา Specific Indemnity กำหนดให้แพทย์ต้องชดใช้เงินคืนแก่โรงพยาบาล (Hold Harmless) หากโรงพยาบาลต้องจ่ายเงินให้แก่ผู้ป่วยอันเนื่องมาจากความประมาทเลินเล่อของแพทย์ ทั้งนี้ ต้องระบุระดับความผิดที่ข้อสัญญาชดใช้ครอบคลุมให้ชัดเจนและตรงกันทั้งฉบับ เช่น ประมาทเลินเล่อทุกระดับ หรือเฉพาะประมาทเลินเล่ออย่างร้ายแรง ตามที่คู่สัญญาตกลง และเมื่อแพทย์เป็นลูกจ้าง นายจ้างซึ่งได้ใช้ค่าสินไหมทดแทนให้แก่บุคคลภายนอกเพื่อละเมิดอันลูกจ้างได้ทำนั้น ชอบที่จะได้ชดใช้จากลูกจ้างนั้นตามมาตรา 426 และมาตรา 427 ให้ใช้บทบัญญัติดังกล่าวแก่ตัวการและตัวแทนโดยอนุโลม สิทธิไล่เบี้ยนี้เป็นสิทธิตามกฎหมายซึ่งมาตรา 426 มิได้จำกัดไว้เฉพาะความประมาทเลินเล่ออย่างร้ายแรง หากคู่สัญญาเลือกให้ข้อสัญญาชดใช้ครอบคลุมเฉพาะความประมาทเลินเล่ออย่างร้ายแรง จึงควรระบุให้ชัดว่าข้อสัญญานั้นมีผลต่อสิทธิไล่เบี้ยตามมาตรา 426 ในกรณีความประมาทเลินเล่อธรรมดาหรือไม่ เพื่อมิให้โรงพยาบาลสละสิทธินั้นโดยไม่ตั้งใจ

ข้อต่อสู้ของแพทย์กับโรงพยาบาล Devil's Advocate

ข้อเรียกร้องของแพทย์	ข้อชี้แจงของโรงพยาบาลตามกฎหมายไทย	หลักฐานที่ชี้ขาด
ตนถูกโรงพยาบาลบอกเลิกสัญญาอย่างกะทันหัน ฟ้องเรียกค่าชดเชยเลิกจ้าง	สัญญาเป็นสัญญาจ้างบริการอิสระ แพทย์ไม่มีเวลาทำงานแน่นอน และรับค่าตอบแทนตามจำนวนเคสที่ตรวจจริง มิใช่ลูกจ้าง ทั้งนี้ ผลขึ้นอยู่กับสาระของความสัมพันธ์ตามพระราชบัญญัติคุ้มครองแรงงาน พ.ศ. 2541 (แก้ไขเพิ่มเติมถึงฉบับที่ 9 พ.ศ. 2568) มาตรา 5 และการเรียกค่าชดเชยตามมาตรา 118 ต้องเข้าเงื่อนไขว่าลูกจ้างทำงานติดต่อกันครบหนึ่งร้อยยี่สิบวันขึ้นไป	แบบสัญญาจ้างอิสระและบันทึกการรับค่า Doctor Fee
การันตีรายได้เดือนละ 100,000 บาท ถือเป็นเงินเดือนประจำ	การันตีรายได้เป็นเพียงการรับประกันขั้นต่ำเพื่อสนับสนุนวิชาชีพ หากเคสตรวจไม่ถึง โรงพยาบาลจ่ายส่วนต่างสมทบให้ มิใช่เงินเดือน	ข้อสัญญาระบุโครงสร้าง Minimum Guarantee Fee
ความเสียหายที่เกิดขึ้นกับคนไข้เกิดจากเครื่องมือแพทย์ของโรงพยาบาลขัดข้อง	แพทย์ไม่ได้ทำการตรวจสอบอุปกรณ์ก่อนผ่าตัดตาม Medical Checklist และกระทำนอกเหนือมาตรฐานวิชาชีพเวชกรรม	บันทึกรายงานการผ่าตัด (Surgical Incident Report)

ตัวอย่างสถานการณ์จำลอง Worked Example

ข้อเท็จจริงสมมติ: คลินิกทันตกรรม A ทำสัญญากับทันตแพทย์จัดฟัน 2 ท่าน (ทันตแพทย์ B และทันตแพทย์ C) โดยตกลงแบ่งรายได้ Doctor Fee ในอัตราสมมติ 70:30 และรับประกันรายได้ขั้นต่ำเดือนละ 80,000 บาท ตัวเลขทั้งหมดเป็นข้อเท็จจริงสมมติเพื่อการสอน ข้อตกลงรับประกันรายได้ขั้นต่ำเป็นปัจจัยเสี่ยงต่อการถูกจัดเป็นสัญญาจ้างแรงงาน และชื่อที่ใช้เรียกเงินนี้ไม่เป็นข้อชี้ขาด จึงควรให้ข้อเท็จจริงสอดคล้องกับการประกอบวิชาชีพอิสระ เช่น ไม่มีระเบียบวินัยแบบลูกจ้าง ส่วนการระบุในสัญญาว่าเป็นเงินประกันรายได้ขั้นต่ำในการประกอบวิชาชีพเป็นเพียงหลักฐานประกอบ

แนวทางการยกร่างสัญญาที่ควรพิจารณา:

กำหนดลักษณะของข้อตกลงให้ตรงกับข้อเท็จจริง ข้อตกลงที่ให้ทันตแพทย์ใช้สถานที่และอุปกรณ์ของคลินิกเพื่อประกอบวิชาชีพโดยชำระค่าธรรมเนียมสถานที่ มิใช่จ้างทำของตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 587 แต่อาจเข้าลักษณะเช่าทรัพย์สินตามมาตรา 537 หรือเป็นสัญญาไม่มีชื่อ แล้วแต่ข้อตกลง ทั้งนี้ ต้องตรวจเสมอว่าข้อเท็จจริงทั้งหมดเข้าลักษณะจ้างแรงงานตามมาตรา 575 หรือไม่ โดยเฉพาะเมื่อคลินิกรับประกันรายได้ขั้นต่ำรายเดือน เพราะพระราชบัญญัติคุ้มครองแรงงาน พ.ศ. 2541 (แก้ไขเพิ่มเติมถึงฉบับที่ 9 พ.ศ. 2568) มาตรา 5 ถือว่าผู้ซึ่งตกลงทำงานให้นายจ้างโดยรับค่าจ้างเป็นลูกจ้าง ไม่ว่าจะเรียกชื่ออย่างไร การตั้งชื่อสัญญาจึงไม่เป็นข้อชี้ขาด

ระบุในสัญญาว่าคลินิกทำหน้าที่เป็นตัวแทนรับชำระค่าธรรมเนียมแพทย์จากคนไข้ และหักค่าธรรมเนียมสถานที่ร้อยละ 30

ใบเสร็จรับเงินที่ออกให้คนไข้ระบุแยกบรรทัด "ค่าธรรมเนียมทันตแพทย์ B 2,000 บาท" และ "ค่าเวชภัณฑ์และเอกซเรย์ของคลินิก 1,000 บาท"

คลินิกหักภาษี ณ ที่จ่ายในอัตราร้อยละ 3 ตามกฎกระทรวง ฉบับที่ 144 (พ.ศ. 2522) ออกตามความในประมวลรัษฎากร ว่าด้วยภาษีเงินได้ ข้อ 2 (8) (ก) โดยจัดเงินได้ของทันตแพทย์เป็นเงินได้จากวิชาชีพอิสระ และยื่นรายการตามแบบที่อธิบดีกำหนดพร้อมกับการนำเงินภาษีส่งตามประมวลรัษฎากร มาตรา 59 ซึ่งมาตรา 3 เตรส ให้นำมาใช้บังคับโดยอนุโลม ประกอบกับกฎกระทรวง ฉบับที่ 144 (พ.ศ. 2522) ออกตามความในประมวลรัษฎากร ว่าด้วยภาษีเงินได้ ข้อ 4 (ชื่อแบบที่ใช้ในทางปฏิบัติคือแบบ ภ.ง.ด.3 [ต้องยืนยันแหล่งที่มา]) การดำเนินการดังกล่าวช่วยลดความเสี่ยงจากการตรวจสอบภาษีย้อนหลัง แต่ผลขึ้นอยู่กับข้อเท็จจริงและการพิจารณาของเจ้าพนักงานและศาล

Checklist 10 จุดตรวจสัญญาจ้างแพทย์ในสถานพยาบาล

ตรวจสอบใบอนุญาตประกอบวิชาชีพเวชกรรมและหนังสืออนุมัติ/วุฒิบัตรผู้เชี่ยวชาญจากแพทยสภา
กำหนดสถานะสัญญาชัดเจนว่าเป็นสัญญาบริการวิชาชีพอิสระ ปราศจากอำนาจบังคับบัญชาแบบลูกจ้าง
วางโครงสร้างรายได้ Doctor Fee ให้สอดคล้องกับข้อเท็จจริงและเกณฑ์ภาษีเงินได้ของเงินได้จากวิชาชีพอิสระตามประมวลรัษฎากร มาตรา 44 ประกอบมาตรา 40 (6) โดยตรวจกับคำวินิจฉัยที่ 39/2539 [ต้องยืนยันแหล่งที่มา: ผู้ออก ประเภทเอกสาร และวันที่ของคำวินิจฉัยที่ 39/2539]
มีการแยกบรรทัดค่าบริการทางการแพทย์ของแพทย์และค่าบริการโรงพยาบาลในใบเสร็จรับเงินชัดเจน
กำหนดหน้าที่ให้แพทย์ต้องทำประกันภัยความรับผิดทางการแพทย์ (Medical Malpractice Insurance) ตลอดอายุสัญญา
มีข้อสัญญาชดใช้ความเสียหาย (Indemnification) คุ้มครองโรงพยาบาลหากถูกผู้ป่วยฟ้องร้องจากความผิดพลาดของแพทย์ โดยระบุระดับความผิดที่ครอบคลุมให้ตรงกับหัวข้อความรับผิดทางการแพทย์และการประกันภัย
กำหนดหน้าที่ในการบันทึกเวชระเบียน (Medical Records) ให้ครบถ้วนตามที่กฎหมายและมาตรฐานวิชาชีพกำหนด โดยตรวจว่าพระราชบัญญัติสถานพยาบาล พ.ศ. 2541 กำหนดเรื่องเวชระเบียนไว้หรือไม่ ทั้งนี้ พระราชบัญญัติสถานพยาบาล พ.ศ. 2541 มาตรา 35 (3) กำหนดให้ผู้รับอนุญาตและผู้ดำเนินการจัดให้มีและรายงานหลักฐานเกี่ยวกับผู้ประกอบวิชาชีพในสถานพยาบาลและผู้ป่วย และเอกสารอื่นที่เกี่ยวกับการรักษาพยาบาลตามหลักเกณฑ์ วิธีการ และเงื่อนไขที่กำหนดในกฎกระทรวง โดยต้องเก็บรักษาไว้ให้อยู่ในสภาพที่ตรวจสอบได้ไม่น้อยกว่าห้าปีนับแต่วันที่จัดทำ
มีข้อสัญญาห้ามรักษาซ้อนในสถานพยาบาลคู่แข่งในรัศมีและเวลาที่กำหนด (Reasonable Non-Compete)
มีข้อสัญญาคุ้มครองข้อมูลส่วนบุคคลและข้อมูลสุขภาพของผู้ป่วย (Sensitive Data) ตามพระราชบัญญัติคุ้มครองข้อมูลส่วนบุคคล พ.ศ. 2562 โดยระบุบทบาทของผู้ควบคุมข้อมูลและผู้ประมวลผลข้อมูล การขอความยินยอม (มาตรา 19) ข้อมูลสุขภาพที่ต้องได้รับความยินยอมโดยชัดแจ้ง (มาตรา 26) การใช้หรือเปิดเผยข้อมูล (มาตรา 27) การส่งหรือโอนข้อมูลไปต่างประเทศ (มาตรา 28) และมาตรการรักษาความมั่นคงปลอดภัยกับการแจ้งเหตุละเมิดภายในเจ็ดสิบสองชั่วโมงเท่าที่กระทำได้ (มาตรา 37)
กำหนดเงื่อนไขการบอกเลิกสัญญาเมื่อแพทย์ถูกเพิกถอนใบอนุญาตเวชกรรมหรือถูกสอบสวนทางจริยธรรม

คำถามที่พบบ่อย Frequently Asked Questions

การมี "การันตีรายได้ขั้นต่ำ" (Guarantee Fee) ให้แก่แพทย์ จะทำให้กลายเป็นสัญญาจ้างแรงงานหรือไม่?

เจ้าพนักงานสรรพากรและศาลแรงงานอาจมองเป็นสัญญาจ้างแรงงานได้ เพราะการจำแนกพิจารณาจากสาระของความสัมพันธ์ ผู้ซึ่งตกลงทำงานให้นายจ้างโดยรับค่าจ้างเป็นลูกจ้างตามพระราชบัญญัติคุ้มครองแรงงาน พ.ศ. 2541 (แก้ไขเพิ่มเติมถึงฉบับที่ 9 พ.ศ. 2568) มาตรา 5 ไม่ว่าจะเรียกชื่ออย่างไร การระบุว่าเป็น "เงินประกันรายได้ขั้นต่ำในการประกอบวิชาชีพ" จึงไม่เป็นข้อชี้ขาด ทางลดความเสี่ยงคือให้ข้อเท็จจริงสอดคล้องกับการประกอบวิชาชีพอิสระ เช่น หากรายได้ค่าตรวจ (DF) เกินกว่ายอดที่รับประกัน แพทย์ได้รับตามยอดจริง และไม่มีระเบียบวินัยการตอกบัตรหรือการตัดเงินเดือนเมื่อมาสาย

สัญญาแพทย์สามารถระบุว่า "โรงพยาบาลไม่ต้องรับผิดชอบต่อผู้ป่วยใด ๆ ทั้งสิ้น" ได้หรือไม่?

ข้อความดังกล่าวใช้ยันผู้ป่วยไม่ได้ เพราะสัญญาระหว่างโรงพยาบาลกับแพทย์ผูกพันเฉพาะคู่สัญญา ผู้ป่วยซึ่งมิใช่คู่สัญญาจึงไม่ถูกผูกพัน และแม้โรงพยาบาลจะให้ผู้ป่วยลงนามในข้อตกลงทำนองเดียวกัน พระราชบัญญัติว่าด้วยข้อสัญญาที่ไม่เป็นธรรม พ.ศ. 2540 มาตรา 8 วรรคหนึ่ง บัญญัติว่า ข้อตกลงที่ได้ทำไว้ล่วงหน้าเพื่อยกเว้นหรือจำกัดความรับผิดเพื่อละเมิดหรือผิดสัญญาในความเสียหายต่อชีวิต ร่างกาย หรืออนามัยของผู้อื่น อันเกิดจากการกระทำโดยจงใจหรือประมาทเลินเล่อของผู้ตกลงหรือของบุคคลอื่นซึ่งผู้ตกลงต้องรับผิดด้วย จะนำมาอ้างเป็นข้อยกเว้นหรือจำกัดความรับผิดไม่ได้ ข้อตกลงยกเว้นหรือจำกัดความรับผิดในกรณีอื่นนอกจากที่กล่าวมาซึ่งไม่เป็นโมฆะ มีผลบังคับได้เพียงเท่าที่เป็นธรรมและพอสมควรแก่กรณีตามมาตรา 8 วรรคสอง และความตกลงที่ทำไว้ล่วงหน้าเพื่อยกเว้นความรับผิดเพื่อกลฉ้อฉลหรือความประมาทเลินเล่ออย่างร้ายแรงของโรงพยาบาลเองเป็นโมฆะตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 373 ส่วนความผิดของแพทย์ซึ่งโรงพยาบาลใช้ในการชำระหนี้ต่อผู้ป่วย โรงพยาบาลต้องรับผิดเสมือนเป็นความผิดของตนเองตามมาตรา 220 โดยมาตรา 373 ไม่ใช้บังคับแก่กรณีเช่นนั้น ข้อตกลงที่ยกเว้นความรับผิดในส่วนนี้จึงต้องพิจารณาตามมาตรา 8 แห่งพระราชบัญญัติว่าด้วยข้อสัญญาที่ไม่เป็นธรรมเป็นหลัก ผลคือโรงพยาบาลยังอาจต้องรับผิดต่อผู้ป่วยตามฐานความรับผิดที่ข้อเท็จจริงเข้าเงื่อนไข ส่วนระหว่างโรงพยาบาลกับแพทย์ ข้อสัญญาที่ใช้ได้จริงคือข้อสัญญาชดใช้ความเสียหาย (Indemnity) ที่ระบุระดับความผิดของแพทย์ให้ชัดเจน และเมื่อแพทย์เป็นลูกจ้างหรือตัวแทนของโรงพยาบาล โรงพยาบาลที่ได้ใช้ค่าสินไหมทดแทนให้แก่ผู้ป่วยแล้วมีสิทธิได้รับชดใช้จากแพทย์ตามมาตรา 426 และมาตรา 427

แพทย์พาร์ตไทม์สามารถเปิดเผยข้อมูลเคสผ่าตัดเพื่อทำคอนเทนต์ลง TikTok หรือ Facebook ได้หรือไม่?

ทำไม่ได้ หากไม่ได้รับความยินยอมจากผู้ป่วย การเปิดเผยข้อมูลสุขภาพของผู้ป่วยเพื่อทำเนื้อหาออนไลน์ต้องได้รับความยินยอมโดยชัดแจ้งจากผู้ป่วยตามพระราชบัญญัติคุ้มครองข้อมูลส่วนบุคคล พ.ศ. 2562 มาตรา 26 และมาตรา 27 เว้นแต่เข้าข้อยกเว้น ผู้ควบคุมข้อมูลที่ฝ่าฝืนต้องรับโทษปรับทางปกครองไม่เกินห้าล้านบาทตามมาตรา 84 และอาจต้องรับโทษอาญาตามมาตรา 79 เมื่อเข้าเงื่อนไขของมาตรานั้น นอกจากนี้ พระราชบัญญัติสุขภาพแห่งชาติ พ.ศ. 2550 มาตรา 7 บัญญัติว่าข้อมูลด้านสุขภาพของบุคคลเป็นความลับส่วนบุคคล ผู้ใดจะนำไปเปิดเผยในประการที่น่าจะทำให้บุคคลนั้นเสียหายไม่ได้ เว้นแต่การเปิดเผยนั้นเป็นไปตามความประสงค์ของบุคคลนั้นโดยตรงหรือมีกฎหมายเฉพาะบัญญัติให้ต้องเปิดเผย ผู้ฝ่าฝืนต้องระวางโทษจำคุกไม่เกินหกเดือน หรือปรับไม่เกินหนึ่งหมื่นบาท หรือทั้งจำทั้งปรับตามมาตรา 49 ทั้งยังต้องตรวจข้อบังคับแพทยสภาว่าด้วยการรักษาจริยธรรมเกี่ยวกับความลับของข้อมูลผู้ป่วย รวมทั้งการอนุมัติจากสถานพยาบาล โดยโทษจำคุก โทษปรับ และการพักใช้ใบอนุญาตมาจากกฎหมายต่างฉบับกัน จึงต้องแยกตรวจเป็นรายฉบับ [ต้องยืนยันมาตรา: ข้อบังคับแพทยสภา และโทษพักใช้ใบอนุญาต]

กรณีแพทย์ถูกฟ้องคดีผู้บริโภค ภาระการพิสูจน์ (Burden of Proof) ตกอยู่กับใคร?

ในคดีผู้บริโภคที่เข้าเงื่อนไขของพระราชบัญญัติวิธีพิจารณาคดีผู้บริโภค พ.ศ. 2551 ภาระการพิสูจน์อาจตกแก่ผู้ประกอบธุรกิจตามที่กฎหมายนั้นกำหนด (พระราชบัญญัติวิธีพิจารณาคดีผู้บริโภค พ.ศ. 2551 มาตรา 29) ซึ่งในกรณีนี้อาจหมายถึงโรงพยาบาลหรือแพทย์ที่ต้องพิสูจน์ว่าการตรวจรักษาเป็นไปตามมาตรฐานวิชาชีพเวชกรรมที่ถูกต้อง มิได้ประมาทเลินเล่อ ทั้งนี้ ต้องตรวจก่อนว่าคดีเข้าลักษณะคดีผู้บริโภคตามกฎหมายนั้นหรือไม่

อ้างอิง — References

ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 220 มาตรา 373 มาตรา 420 มาตรา 425 มาตรา 426 มาตรา 427 มาตรา 428 มาตรา 537 มาตรา 575 มาตรา 587 มาตรา 820 และมาตรา 821
พระราชบัญญัติว่าด้วยข้อสัญญาที่ไม่เป็นธรรม พ.ศ. 2540 มาตรา 8
พระราชบัญญัติคุ้มครองแรงงาน พ.ศ. 2541 (แก้ไขเพิ่มเติมถึงฉบับที่ 9 พ.ศ. 2568) มาตรา 5 และมาตรา 118
พระราชบัญญัติประกันสังคม พ.ศ. 2533 มาตรา 33 และมาตรา 47 และพระราชบัญญัติเงินทดแทน พ.ศ. 2537 ซึ่งแก้ไขเพิ่มเติมโดยพระราชบัญญัติเงินทดแทน (ฉบับที่ 2) พ.ศ. 2561 (การขึ้นทะเบียนนายจ้างและการจ่ายเงินสมทบเข้ากองทุนเงินทดแทน)
พระราชบัญญัติคุ้มครองข้อมูลส่วนบุคคล พ.ศ. 2562 มาตรา 19 มาตรา 26 มาตรา 27 มาตรา 28 มาตรา 37 มาตรา 79 และมาตรา 84
ประมวลรัษฎากร มาตรา 40 และมาตรา 48 พร้อมบัญชีอัตราภาษีเงินได้ (ประเภทเงินได้และอัตราภาษี) ประมวลรัษฎากร มาตรา 42 ทวิ และมาตรา 44 (ค่าใช้จ่าย) ประมวลรัษฎากร มาตรา 3 เตรส มาตรา 50 และมาตรา 59 ประกอบกฎกระทรวง ฉบับที่ 144 (พ.ศ. 2522) ออกตามความในประมวลรัษฎากร ว่าด้วยภาษีเงินได้ ข้อ 2 (8) และข้อ 4 (การหักภาษี ณ ที่จ่าย) และประมวลรัษฎากร มาตรา 54 และมาตรา 27 (ความรับผิดของผู้จ่ายเงินและเงินเพิ่ม) รวมทั้งคำวินิจฉัยที่ 39/2539 [ต้องยืนยันแหล่งที่มา: ผู้ออก ประเภทเอกสาร และวันที่ของคำวินิจฉัยที่ 39/2539]
พระราชบัญญัติสถานพยาบาล พ.ศ. 2541 มาตรา 34 และมาตรา 35 ตามที่แก้ไขเพิ่มเติม
พระราชบัญญัติสุขภาพแห่งชาติ พ.ศ. 2550 มาตรา 7 และมาตรา 49
ข้อบังคับแพทยสภา [ต้องยืนยันมาตรา]
พระราชบัญญัติวิธีพิจารณาคดีผู้บริโภค พ.ศ. 2551 มาตรา 29
สำนักงานคณะกรรมการกฤษฎีกา — ระบบสืบค้นกฎหมาย (OCS)

บทความที่เกี่ยวข้อง

ข้อสงวน (Disclaimer): บทความนี้จัดทำโดย Legal Advance Solution Co., Ltd. เพื่อเป็นข้อมูลทั่วไปด้านกฎหมายเท่านั้น ไม่ถือเป็นคำปรึกษากฎหมายเฉพาะกรณี และไม่ก่อให้เกิดความสัมพันธ์ทนาย-ลูกความ กฎหมายอาจมีการเปลี่ยนแปลง กรุณาปรึกษาทนายความที่มีใบอนุญาตก่อนดำเนินการใด ๆ ตามกฎหมาย | LAS Legal Hub — ข้อมูลกฎหมายเพื่อธุรกิจ