Due Diligence เบื้องต้น — ตรวจอะไรก่อนลงทุน? ✓

✓ ตรวจทบทวนข้อกฎหมายล่าสุดเมื่อวันที่ 28 กันยายน 2569 · ปรับปรุงเนื้อหาบนเว็บไซต์เมื่อวันที่ 29 กันยายน 2569

ธันย์ธรณ์เทพ แย้มอุทัย, Ph.D. | LAS Legal | 3 เมษายน 2569

จะซื้อกิจการ จะร่วมทุน หรือจะลงทุนในบริษัทใดก็ตาม สิ่งแรกที่ต้องทำคือ Due Diligence (DD) — กระบวนการตรวจสอบอย่างรอบด้านก่อนตัดสินใจ ธุรกิจที่ดูดีภายนอกอาจมีปัญหาซ่อนอยู่ภายใน ทั้งหนี้ซ่อน คดีค้าง ใบอนุญาตหมดอายุ หรือสัญญาที่ผูกมัดธุรกิจหลังการซื้อ DD คือเครื่องมือที่ช่วยให้เห็นความจริงก่อนจ่ายเงิน และเป็นฐานในการเจรจาราคาและกำหนดเงื่อนไขในสัญญาซื้อขายที่ดี

DD 11 หมวด — มาตรฐาน LAS

Due Diligence ที่ครบถ้วนสำหรับการซื้อกิจการหรือการลงทุนขนาดกลางขึ้นไปควรครอบคลุม 11 หมวดหลัก แต่ละหมวดมีผู้เชี่ยวชาญเฉพาะทางเป็นผู้รับผิดชอบ

DD 11 หมวด — รายละเอียด

หมวดที่ 1 — Corporate DD

ตรวจสอบหนังสือรับรองบริษัท รายชื่อผู้ถือหุ้นปัจจุบัน บัญชีรายชื่อกรรมการ ข้อบังคับบริษัท รายงานการประชุมผู้ถือหุ้นและกรรมการย้อนหลัง 3-5 ปี ดูมติสำคัญ เช่น การเพิ่มทุน การออกหุ้น การกู้ยืมรายการใหญ่ และตรวจสอบว่ามีข้อพิพาทเรื่องกรรมสิทธิ์หุ้น มีภาระจำนองบนหุ้น หรือมีข้อตกลงที่ผูกมัดบริษัทนอกเหนือจากที่เปิดเผยหรือไม่

หมวดที่ 2 — Financial DD

วิเคราะห์งบการเงินที่ผ่านการตรวจสอบ (Audited Financial Statements) ย้อนหลัง 3-5 ปี รวมถึง Quality of Earnings Analysis เพื่อประเมินว่ารายได้ที่แสดงนั้น "จริง" และ "ยั่งยืน" มากแค่ไหน ตรวจสอบ Working Capital ความสม่ำเสมอของ Cash Flow จาก Operations ระดับหนี้สินและ Covenant ในสัญญาเงินกู้ รายได้ที่ผิดปกติหรือ One-Time Items ที่ทำให้กำไรดูดีเกินจริง

หมวดที่ 3 — Legal DD

ตรวจสอบสัญญาสำคัญทั้งหมดที่บริษัทเป็นคู่สัญญา โดยให้ความสำคัญพิเศษกับข้อกำหนด Change of Control ซึ่งอนุญาตให้คู่สัญญาอีกฝ่ายบอกเลิกสัญญาหรือเปลี่ยนเงื่อนไขได้หากมีการเปลี่ยนแปลงผู้ถือหุ้นหรือผู้บริหารที่สำคัญ สัญญาที่มักพบ Change of Control Clause ได้แก่ สัญญาเช่าระยะยาว สัญญาสินเชื่อ สัญญากับลูกค้าและ Supplier รายใหญ่ สัญญาแฟรนไชส์ และสัญญาอนุญาตสิทธิ

หมวดที่ 4 — Tax DD

ตรวจสอบการยื่นและชำระภาษีทุกประเภทย้อนหลัง 5 ปี ได้แก่ ภาษีเงินได้นิติบุคคล ภาษีมูลค่าเพิ่ม ภาษีหัก ณ ที่จ่าย และภาษีที่เกี่ยวกับที่ดินและสิ่งปลูกสร้าง ตรวจสอบว่ามีหนังสือแจ้งประเมินจากกรมสรรพากรค้างอยู่หรือไม่ และวิเคราะห์ Transfer Pricing หากมีธุรกรรมกับบริษัทในเครือ

หมวดที่ 5 — Labour DD

ตรวจสอบจำนวนและประเภทพนักงานทั้งหมด สัญญาจ้างงาน ค่าตอบแทนและสวัสดิการ ค่าชดเชยสะสมที่บันทึกไว้ในงบการเงิน และตรวจสอบว่าบริษัทปฏิบัติตามพระราชบัญญัติคุ้มครองแรงงาน พ.ศ. 2541 (แก้ไขเพิ่มเติมถึงฉบับที่ 9 พ.ศ. 2568) และพระราชบัญญัติประกันสังคม พ.ศ. 2533 หรือไม่ ตรวจสอบข้อตกลงสหภาพแรงงาน (ถ้ามี) และประวัติการร้องเรียนหรือคดีแรงงาน

หมวดที่ 6 — IP DD

ตรวจสอบสถานะการจดทะเบียนทรัพย์สินทางปัญญาทั้งหมดที่กรมทรัพย์สินทางปัญญา ได้แก่ เครื่องหมายการค้า สิทธิบัตร อนุสิทธิบัตร ลิขสิทธิ์ และสิทธิในโดเมนเนม ตรวจสอบว่า IP เหล่านั้นเป็นของบริษัทจริงหรือของผู้ก่อตั้ง/กรรมการส่วนตัว ตรวจสอบสัญญาอนุญาตใช้สิทธิ (License Agreement) ทั้งขาเข้าและขาออก

หมวดที่ 7 — IT DD

ประเมินโครงสร้างพื้นฐาน IT ทั้งหมด ได้แก่ ระบบ ERP/CRM ความปลอดภัยทางไซเบอร์ (Cybersecurity) การสำรองข้อมูล แผน Disaster Recovery และที่สำคัญในยุคปัจจุบัน — การปฏิบัติตามพระราชบัญญัติคุ้มครองข้อมูลส่วนบุคคล พ.ศ. 2562 ได้แก่ นโยบาย Privacy Policy ระบบขอความยินยอม (Consent Management) และการแต่งตั้งเจ้าหน้าที่คุ้มครองข้อมูลส่วนบุคคล (DPO)

หมวดที่ 8 — Environmental DD

สำหรับธุรกิจที่เกี่ยวข้องกับการผลิต โรงงาน หรือกิจกรรมที่อาจส่งผลกระทบสิ่งแวดล้อม ต้องตรวจสอบรายงาน EIA/EHIA ใบอนุญาตโรงงาน (รง.4) การปฏิบัติตามกฎหมายสิ่งแวดล้อม และการปนเปื้อนที่อาจเกิดขึ้นในดินและน้ำใต้ดินที่บริษัทหรือผู้เช่ารายก่อนดำเนินการ ซึ่งผู้ซื้อที่ดินหรือทรัพย์สินอาจรับภาระในการฟื้นฟูสิ่งแวดล้อมตามมา

หมวดที่ 9 — Regulatory DD

ตรวจสอบใบอนุญาตทุกประเภทที่จำเป็นสำหรับการดำเนินธุรกิจ วันหมดอายุ เงื่อนไขในการต่ออายุ และข้อกำหนดทางกฎหมายเฉพาะสาขา เช่น ธุรกิจที่กำกับดูแลโดย ธปท. สำนักงาน ก.ล.ต. สำนักงาน คปภ. อย. หรือหน่วยงานเฉพาะอื่น ๆ ตรวจสอบว่ามีการละเมิดกฎระเบียบที่อาจนำไปสู่การเพิกถอนใบอนุญาตหรือบทลงโทษ

หมวดที่ 10 — Litigation DD

ตรวจสอบคดีความทั้งหมดที่บริษัทเป็นโจทก์และจำเลยในทุกศาล ได้แก่ ศาลแพ่ง ศาลอาญา ศาลแรงงาน ศาลภาษีอากร ศาลทรัพย์สินทางปัญญา และศาลปกครอง รวมถึงข้อพิพาทในอนุญาโตตุลาการ ข้อร้องเรียนต่อหน่วยงานกำกับ และคดีที่กำลังจะเกิดขึ้น (Threatened Claims) ประเมินความเสี่ยงและโอกาสในการพ่ายแพ้

หมวดที่ 11 — Insurance DD

ตรวจสอบกรมธรรม์ประกันภัยทั้งหมดที่บริษัทถืออยู่ ได้แก่ ประกันอัคคีภัย ประกันทรัพย์สิน ประกันความรับผิดต่อบุคคลภายนอก ประกันความรับผิดของกรรมการและผู้บริหาร (D&O Insurance) และประกันภัยทางธุรกิจอื่น ๆ ประเมินว่าความคุ้มครองที่มีอยู่เพียงพอต่อความเสี่ยงของธุรกิจหรือไม่ และมีช่องว่างที่ต้องซื้อประกันเพิ่มเติมหลังเข้าซื้อกิจการหรือไม่

Red Flags — สัญญาณเตือนที่ต้องหยุดพิจารณา

กระบวนการ DD ในประเทศไทย — ความท้าทายเฉพาะ

ข้อมูลที่หาได้จากแหล่งสาธารณะในไทย

ก่อนเริ่ม DD อย่างเป็นทางการ ผู้ซื้อสามารถค้นหาข้อมูลเบื้องต้นได้จากแหล่งสาธารณะหลายแหล่ง ซึ่งช่วยสร้าง Baseline และกำหนดขอบเขต DD ได้ดียิ่งขึ้น

ความท้าทายในการทำ DD กับ SME ไทย

• ความโปร่งใสต่ำ: SME หลายรายไม่เก็บบันทึกเอกสารอย่างเป็นระบบ สัญญาบางฉบับยังเป็นปากเปล่า
• งบการเงินไม่น่าเชื่อถือ: หลายรายมีสองชุด — ชุดภาษีและชุดจริง ต้องตรวจสอบ Bank Statement โดยตรง
• ทรัพย์สินส่วนตัวปนกับของบริษัท: เจ้าของนำทรัพย์สินบริษัทไปใช้ส่วนตัวหรือในทางกลับกัน
• พนักงานสำคัญเป็น Key Man: ธุรกิจพังทันทีหากเจ้าของออกไป ต้องประเมิน Key Man Dependency
• ใบอนุญาตในชื่อส่วนตัว: บางธุรกิจ ใบอนุญาตหลักออกในชื่อบุคคลไม่ใช่นิติบุคคล

การเชื่อมผล DD กับสัญญาซื้อขาย (CP Connection)

ผล DD ไม่ใช่แค่รายงานความเสี่ยง แต่เชื่อมโยงโดยตรงกับกลไกสำคัญ 3 ส่วนในสัญญาซื้อขายหุ้นหรือสัญญาซื้อขายทรัพย์สิน

1. Conditions Precedent (CP) — เงื่อนไขก่อนปิดดีล

กำหนดเงื่อนไขที่ต้องสำเร็จก่อนที่ผู้ซื้อจะต้องชำระเงินและปิดดีล เช่น

• ไม่มีคดีใหม่เกิดขึ้นที่มีทุนทรัพย์เกิน X ล้านบาทนับจากวันลงนาม
• ได้รับอนุมัติโอน/ต่ออายุใบอนุญาตสำคัญ
• IP ทั้งหมดโอนมาเป็นชื่อบริษัทแล้ว
• ลูกค้ารายสำคัญยืนยันว่าจะไม่ใช้ Change of Control Clause
• ได้รับอนุมัติจาก BOI หรือหน่วยงานกำกับที่เกี่ยวข้อง

2. Representations and Warranties (R&W)

ผู้ขายรับรองและรับประกันว่าข้อมูลทั้งหมดที่เปิดเผยใน DD ถูกต้องครบถ้วน หากพบภายหลังว่ามีการปกปิดหรือให้ข้อมูลเท็จ ผู้ขายต้องรับผิดชดใช้ความเสียหาย การรับรองครอบคลุม Corporate Status, Financial Statements, Tax, Labour, IP, Litigation และอื่น ๆ

3. Price Adjustment Mechanism

หากพบประเด็นในระหว่าง DD ที่กระทบมูลค่า สามารถปรับราคาซื้อขายได้โดย

• Locked Box: กำหนดราคาคงที่ตามงบการเงิน ณ วันที่กำหนด ไม่มีการปรับภายหลัง
• Completion Accounts: คำนวณ Net Debt และ Working Capital ณ วันปิดดีล ปรับราคาตามผลต่าง
• Specific Indemnity: ผู้ขายรับผิดชอบประเด็นเฉพาะที่พบใน DD เต็มจำนวน เช่น ภาษีค้างชำระ
• Escrow/Holdback: กันเงินส่วนหนึ่ง (10-20%) ไว้ในบัญชี Escrow เป็นเวลา 12-24 เดือนเพื่อรับมือกับ Indemnity Claims

Timeline และ Team Structure สำหรับ DD

Timeline โดยประมาณ

โครงสร้างทีม DD

Vendor DD กับ Buyer DD — มุมมองสองฝ่าย

DD ไม่ใช่แค่กระบวนการที่ผู้ซื้อทำต่อผู้ขาย ในดีลที่ซับซ้อน ผู้ขายก็ทำ DD ต่อผู้ซื้อด้วย เรียกว่า Reverse DD ใช้เมื่อผู้ขายต้องรับความเสี่ยงจากผู้ซื้อ เช่น รับหุ้นผู้ซื้อเป็นค่าตอบแทน

Vendor DD (ผู้ขายทำก่อน)

ผู้ขายว่าจ้างที่ปรึกษาทำ DD ธุรกิจของตัวเองก่อนเปิดขาย เพื่อค้นหา Red Flags และแก้ไขก่อนที่ผู้ซื้อจะพบ ข้อดีคือควบคุม Narrative ได้ ลดระยะเวลา DD ของผู้ซื้อ และแสดงความโปร่งใสต่อผู้ซื้อ ข้อเสียคือต้องลงทุนค่าใช้จ่าย DD เอง และอาจเปิดเผยประเด็นที่ทำให้ราคาลดลง

การตรวจสอบความสามารถทางการเงินของผู้ขาย (ส่วนหนึ่งของ Buyer-side DD ตามปกติ)

กรณีดีลขนาดใหญ่ ผู้ซื้ออาจตรวจสอบว่าผู้ขายมีความสามารถทางการเงินพอที่จะทำตาม R&W Indemnity ได้หรือไม่ รวมถึงตรวจสอบว่าผู้ขายมีคดีความหรือปัญหาที่อาจทำให้ดีลไม่สำเร็จ — นี่เป็นส่วนหนึ่งของ DD ฝั่งผู้ซื้อตามปกติ ไม่ใช่ Reverse DD ที่ผู้ขายตรวจสอบผู้ซื้อ

DD สำหรับ M&A ประเภทต่าง ๆ ในไทย

DD สำหรับการซื้อหุ้น (Share Acquisition)

ผู้ซื้อรับทุกสิ่งที่อยู่ในบริษัท ทั้งสินทรัพย์และหนี้สิน — รวมถึงหนี้ที่ซ่อนอยู่ด้วย DD จึงต้องครอบคลุมทุกมิติและต้อง R&W ที่ครอบคลุม พร้อม Indemnity ที่รัดกุม

DD สำหรับการซื้อทรัพย์สิน (Asset Acquisition)

ผู้ซื้อเลือกซื้อเฉพาะทรัพย์สินที่ต้องการ ไม่รับหนี้ที่ไม่ต้องการ DD จึงเน้นที่สิทธิในการโอนสินทรัพย์แต่ละรายการ เช่น การโอนสัญญา การโอนใบอนุญาต การโอน IP ซึ่งอาจต้องขออนุมัติจากคู่สัญญาหรือหน่วยงานกำกับ

DD สำหรับ JV

DD ก่อน JV มักเน้น (1) ความสามารถทางเทคนิคและการเงินของพาร์ทเนอร์ (2) IP ที่พาร์ทเนอร์จะนำเข้า JV มีสิทธิจริงหรือไม่ (3) ประวัติความขัดแย้งหรือข้อพิพาทของพาร์ทเนอร์กับ JV รายก่อน (4) ข้อจำกัด Non-Compete ที่พาร์ทเนอร์มีอยู่กับบุคคลอื่น

DD สำหรับ Franchise Due Diligence

ก่อนซื้อแฟรนไชส์ ควรทำ Mini-DD ครอบคลุม (1) ตรวจสอบสถานะทางการเงินของแฟรนไชส์ซอร์ (2) TM และ IP สถานะจดทะเบียน (3) ประวัติคดีระหว่างแฟรนไชส์ซอร์กับแฟรนไชส์ซีรายอื่น (4) ผลการดำเนินงานของสาขาปัจจุบัน

DD Checklist มาตรฐาน LAS — 11 หมวด 100 จุดตรวจ

ด้านล่างคือตัวอย่างจุดตรวจหลักสำหรับ DD แต่ละหมวด ควรปรับให้เหมาะสมกับประเภทธุรกิจ

Corporate DD (20 จุดตรวจ — ตัวอย่าง)

• หนังสือรับรองบริษัท (ไม่เกิน 3 เดือน)
• รายชื่อผู้ถือหุ้นและสัดส่วนปัจจุบัน
• ข้อบังคับบริษัทฉบับล่าสุด
• รายงานการประชุมคณะกรรมการย้อนหลัง 3 ปี
• รายงานการประชุมผู้ถือหุ้นย้อนหลัง 3 ปี
• สัญญาระหว่างผู้ถือหุ้น (SHA ถ้ามี)
• Organizational Chart ปัจจุบัน
• รายชื่อบริษัทในเครือและโครงสร้างกลุ่ม
• มติสำคัญ เช่น การเพิ่มทุน การออกหุ้นใหม่ การค้ำประกัน
• ประวัติการเปลี่ยนแปลงกรรมการและผู้ถือหุ้น

Financial DD (15 จุดตรวจ — ตัวอย่าง)

• Audited Financial Statements ย้อนหลัง 3-5 ปี
• Management Accounts รายเดือน 12 เดือนล่าสุด
• Bank Statements ย้อนหลัง 24 เดือน (ทุกบัญชี)
• รายการลูกหนี้การค้าอายุ (Aged Receivables)
• รายการเจ้าหนี้การค้าอายุ (Aged Payables)
• รายการสินค้าคงเหลือ (Inventory Listing)
• ตารางหนี้สินระยะยาวและเงื่อนไข Covenant
• Budget กับ Actual 3 ปี
• Capital Expenditure History 3 ปี
• Working Capital Analysis

Tax DD (10 จุดตรวจ — ตัวอย่าง)

• แบบแสดงรายการภาษีเงินได้นิติบุคคล (PND 50) ย้อนหลัง 5 ปี
• แบบแสดงรายการ VAT (PP.30) ย้อนหลัง 5 ปี
• ใบเสร็จชำระภาษีทุกประเภทย้อนหลัง 5 ปี
• หนังสือแจ้งประเมินหรือโต้แย้งภาษีที่ค้างอยู่
• Transfer Pricing Documentation (ถ้ามีธุรกรรมกับบริษัทในเครือ)
• สิทธิประโยชน์ BOI (ถ้ามี) และเงื่อนไข
• ประวัติการตรวจสอบโดยกรมสรรพากรย้อนหลัง 5 ปี

Labour DD (10 จุดตรวจ — ตัวอย่าง)

• รายชื่อพนักงานทั้งหมดพร้อมประเภทสัญญา ค่าตอบแทน และอายุงาน
• สัญญาจ้างผู้บริหารระดับสูง
• ข้อบังคับการทำงานที่แจ้ง Labour Department แล้ว
• ข้อตกลงสหภาพแรงงาน (ถ้ามี)
• ประวัติคดีแรงงานย้อนหลัง 5 ปี
• ค่าชดเชยสะสมที่บันทึกในงบการเงิน
• สัญญา Non-Compete และ Non-Solicitation กับพนักงานสำคัญ
• ประวัติการจ่ายเงินสมทบประกันสังคมย้อนหลัง 3 ปี

IP DD (10 จุดตรวจ — ตัวอย่าง)

• สถานะจดทะเบียนเครื่องหมายการค้าทุกรายการ (ipthailand.go.th)
• สิทธิบัตร / อนุสิทธิบัตร พร้อมวันหมดอายุ
• ชื่อเจ้าของทรัพย์สินทางปัญญา — บริษัทหรือบุคคล?
• สัญญา License ขาเข้าและขาออกทุกฉบับ
• สิทธิในโดเมนเนมและ Social Media Handles
• ข้อพิพาท IP ที่ค้างอยู่
• ลิขสิทธิ์ในซอฟต์แวร์ที่ใช้อยู่ — มี License ถูกต้องหรือไม่
• สัญญาที่กำหนดให้พนักงานโอน IP ให้บริษัท

Litigation DD (10 จุดตรวจ — ตัวอย่าง)

• คดีแพ่ง อาญา แรงงาน ภาษี ที่ค้างในศาลทุกรายการ
• ทุนทรัพย์พิพาทและโอกาสแพ้/ชนะ (ประเมินโดยทนายความ)
• คดีที่กำลังจะฟ้องหรือได้รับการแจ้งเตือน (Threatened Claims)
• ข้อพิพาทอนุญาโตตุลาการที่ค้างอยู่
• คำพิพากษาที่บังคับยังไม่ได้ (Unsatisfied Judgments)
• หนังสือเตือนจากหน่วยงานกำกับ
• ประวัติคดีที่ตัดสินแล้วย้อนหลัง 5 ปี

สิ่งที่ต้องทำหลังได้รับผล DD Report

เมื่อได้รับ DD Report ฉบับสมบูรณ์แล้ว ขั้นตอนต่อไปคือการตัดสินใจอย่างมีโครงสร้าง

Decision Framework หลังได้รับผล DD

สรุป — Due Diligence คือการลงทุนที่คุ้มค่าที่สุด

Due Diligence ไม่ใช่แค่ขั้นตอนเชิงพิธีการก่อนปิดดีล แต่เป็นกระบวนการที่ให้ข้อมูลสำคัญ 3 ประการ คือ

• (1) ข้อมูลเพื่อตัดสินใจ: รู้ว่าธุรกิจมีมูลค่าจริงเท่าไหร่ ไม่ใช่ราคาที่ผู้ขายบอก
• (2) เครื่องมือเจรจา: Red Flag ที่พบในกระบวนการ DD คือฐานในการเจรจาลดราคาหรือขอเงื่อนไขพิเศษ
• (3) การป้องกันความเสี่ยง: กำหนด CP, R&W, Indemnity ที่สะท้อน Risk Profile จริงของธุรกิจ

กฎทองของ DD คือ — อย่าประหยัดค่าใช้จ่าย DD เพื่อรักษาความสัมพันธ์กับผู้ขาย ผู้ขายที่ดีจะเข้าใจและต้อนรับ DD ที่ครอบคลุม ผู้ขายที่ต่อต้านหรือปิดบัง DD คือสัญญาณอันตราย

Environmental DD เชิงลึก — ความเสี่ยงที่ซ่อนอยู่

Environmental DD เป็นหมวดที่ผู้ซื้อมักข้ามหรือให้ความสำคัญน้อยที่สุด แต่มีศักยภาพในการสร้างความเสียหายสูงสุดหากพบปัญหาภายหลัง

Phase I Environmental Site Assessment

การตรวจสอบประวัติการใช้ที่ดินและกิจกรรมที่ดำเนินการในพื้นที่ โดยไม่มีการเก็บตัวอย่างดิน/น้ำ เพื่อระบุ Recognized Environmental Conditions (REC) ที่อาจเป็นความเสี่ยง

Phase II Environmental Site Assessment

หากพบ REC ใน Phase I จะทำ Phase II ซึ่งเก็บตัวอย่างดิน น้ำใต้ดิน และวิเคราะห์ว่ามีการปนเปื้อนจริงหรือไม่ และในระดับใด

IT DD และ PDPA Compliance — ความสำคัญยุคดิจิทัล

ในยุคที่ข้อมูลเป็นสินทรัพย์สำคัญ IT DD และ PDPA Compliance กลายเป็นหมวดที่ขาดไม่ได้สำหรับทุกดีล

สิ่งที่ต้องตรวจสอบใน IT/PDPA DD

• สถาปัตยกรรม IT — Cloud กับ On-Premise ระดับ Uptime ที่รับประกัน
• ระบบ Backup และ Disaster Recovery — Recovery Time Objective (RTO) และ Recovery Point Objective (RPO)
• ผลการตรวจสอบ Cybersecurity ล่าสุด — Penetration Test หรือ Vulnerability Assessment
• ประวัติ Data Breach หรือ Security Incident ในช่วง 3 ปีที่ผ่านมา
• สถานะ PDPA Compliance — มีนโยบาย Privacy Policy, มีระบบ Consent Management, มีการแต่งตั้ง DPO หรือไม่
• สัญญาการประมวลผลข้อมูล (Data Processing Agreement) กับ Vendors
• Software License ที่ใช้อยู่ทั้งหมด — มี License ถูกต้องหรือไม่

Insurance DD — หมวดที่มักถูกมองข้าม

Insurance DD ตรวจสอบว่าบริษัทมีความคุ้มครองความเสี่ยงที่เพียงพอหรือไม่ ผู้ซื้อต้องรู้ว่า (1) กรมธรรม์ที่มีอยู่ครอบคลุมความเสี่ยงหลักหรือไม่ (2) มีช่องว่างความคุ้มครองที่ต้องซื้อเพิ่มหลังปิดดีล และ (3) มีคดีประกันภัยที่ค้างอยู่หรือไม่ กรมธรรม์ที่สำคัญที่ควรตรวจสอบ ได้แก่ Property All Risks, Business Interruption, General Liability, D&O Insurance, Product Liability (สำหรับผู้ผลิต) และ Professional Indemnity

LAS Risk Assessment Summary

หลักกฎหมายที่เกี่ยวข้อง — การเพิกถอนการฉ้อฉลและการชำระบัญชี

การเพิกถอนนิติกรรมที่ลูกหนี้ทำให้เจ้าหนี้เสียเปรียบ — ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 237

หลักเพิกถอนนิติกรรมที่ลูกหนี้กระทำทั้งรู้อยู่ว่าจะเป็นทางให้เจ้าหนี้เสียเปรียบอยู่ที่ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 237 เจ้าหนี้ร้องขอให้ศาลเพิกถอนได้ เว้นแต่ผู้ได้ลาภงอกไม่รู้ข้อความจริงนั้น (ถ้าเป็นการทำให้โดยเสน่หา เพียงลูกหนี้รู้ฝ่ายเดียวก็พอ)

หน้าที่ของผู้ชำระบัญชีต่อเจ้าหนี้และที่สุดแห่งการชำระบัญชี

ในการตรวจสอบก่อนลงทุนที่เกี่ยวข้องกับบริษัทซึ่งเลิกกันแล้วหรืออยู่ระหว่างชำระบัญชี ผู้ซื้อและเจ้าหนี้ควรตรวจว่าผู้ชำระบัญชีได้ปฏิบัติหน้าที่ต่อเจ้าหนี้ครบถ้วนหรือไม่ ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1253 กำหนดให้ผู้ชำระบัญชีต้องดำเนินการภายในสิบสี่วันนับแต่วันที่บริษัทเลิกกัน หรือนับแต่วันที่ศาลตั้งในกรณีที่ศาลเป็นผู้ตั้งผู้ชำระบัญชี โดยต้องบอกกล่าวแก่ประชาชนด้วยการประกาศโฆษณาในหนังสือพิมพ์แห่งท้องที่อย่างน้อยหนึ่งคราวว่าบริษัทได้เลิกกันแล้ว และให้เจ้าหนี้ทั้งหลายยื่นคำทวงหนี้ต่อผู้ชำระบัญชี ทั้งต้องส่งคำบอกกล่าวอย่างเดียวกันเป็นจดหมายลงทะเบียนไปรษณีย์ไปยังเจ้าหนี้ทุกคนที่มีชื่อปรากฏในสมุดบัญชีหรือเอกสารของบริษัท

      มาตรา ๑๒๗๐  เมื่อการชำระบัญชีกิจการของห้างหุ้นส่วนหรือบริษัทสำเร็จลง ผู้ชำระบัญชีต้องทำรายงานการชำระบัญชีแสดงว่า การชำระบัญชีนั้นได้ดำเนินไปอย่างใด และได้จัดการทรัพย์สินของห้างหุ้นส่วนหรือบริษัทนั้นไปประการใด แล้วให้เรียกประชุมใหญ่เพื่อเสนอรายงานนั้น และชี้แจงกิจการต่อที่ประชุม

      เมื่อที่ประชุมใหญ่ได้ให้อนุมัติรายงานนั้นแล้ว ผู้ชำระบัญชีต้องนำข้อความที่ได้ประชุมกันนั้นไปจดทะเบียนภายในสิบสี่วันนับแต่วันประชุม เมื่อได้จดทะเบียนแล้วดังนี้ให้ถือว่าเป็นที่สุดแห่งการชำระบัญชี

      มาตรา ๑๒๔๙  ห้างหุ้นส่วนก็ดี บริษัทก็ดี แม้ว่าจะได้เลิกกันแล้ว ก็ให้พึงถือว่ายังคงตั้งอยู่ตราบเท่าเวลาที่จำเป็นเพื่อการชำระบัญชี

      มาตรา ๑๒๕๐  หน้าที่ของผู้ชำระบัญชี คือชำระสะสางการงานของห้างหุ้นส่วนหรือบริษัทนั้นให้เสร็จไป กับจัดการใช้หนี้เงินและแจกจำหน่ายสินทรัพย์ของห้างหุ้นส่วนหรือบริษัทนั้น

      มาตรา ๑๒๗๒  ในคดีฟ้องเรียกหนี้สินซึ่งห้างหุ้นส่วนหรือบริษัท หรือผู้เป็นหุ้นส่วน หรือผู้ถือหุ้น หรือผู้ชำระบัญชีเป็นลูกหนี้อยู่ในฐานเช่นนั้น ท่านห้ามมิให้ฟ้องเมื่อพ้นกำหนดสองปีนับแต่วันถึงที่สุดแห่งการชำระบัญชี

ตามตัวบทข้างต้น บริษัทที่เลิกกันแล้วยังพึงถือว่าคงตั้งอยู่ตราบเท่าเวลาที่จำเป็นเพื่อการชำระบัญชีตาม มาตรา 1249 ผู้ชำระบัญชีมีหน้าที่ชำระสะสางการงาน จัดการใช้หนี้เงิน และแจกจำหน่ายสินทรัพย์ของบริษัทตาม มาตรา 1250 เมื่อการชำระบัญชีสำเร็จลง ผู้ชำระบัญชีต้องทำรายงานการชำระบัญชีเสนอต่อที่ประชุมใหญ่ และเมื่อที่ประชุมใหญ่อนุมัติแล้วต้องนำไปจดทะเบียน ซึ่งให้ถือว่าเป็นที่สุดแห่งการชำระบัญชีตาม มาตรา 1270 ส่วนคดีฟ้องเรียกหนี้สินซึ่งบริษัท ผู้ถือหุ้น หรือผู้ชำระบัญชีเป็นลูกหนี้อยู่ในฐานะเช่นนั้น ห้ามมิให้ฟ้องเมื่อพ้นกำหนดสองปีนับแต่วันถึงที่สุดแห่งการชำระบัญชีตาม มาตรา 1272 ผู้ซื้อจึงไม่ควรถือเอาเพียงรายการจดทะเบียนเลิกบริษัทหรือจดทะเบียนเสร็จการชำระบัญชีเป็นหลักฐานว่าหนี้สินทั้งหมดได้รับการจัดการแล้ว หากพบว่าผู้ชำระบัญชีไม่ได้บอกกล่าวเจ้าหนี้ตามมาตรา 1253 ควรขอคำปรึกษาเฉพาะกรณีก่อนตัดสินใจ

กรณีศึกษา SME — DD ในชีวิตจริง

กรณีที่ 1 — บริษัท A: DD พบภาระค้ำประกันซ่อนอยู่ ต่อรองราคาลง 15%

บริษัท A ผู้ซื้อกำลังพิจารณาซื้อหุ้นร้านอาหาร SME ในราคา 30 ล้านบาท ระหว่าง DD ทีมทนายความพบว่าบริษัทเป้าหมายได้ค้ำประกันสินเชื่อของบริษัทพี่น้องวงเงิน 8 ล้านบาท โดยไม่มีการบันทึกในงบการเงิน (Off-Balance Sheet Guarantee) และไม่ได้เปิดเผยในเอกสาร DD เบื้องต้น

ผลลัพธ์: บริษัท A ใช้ผล DD เจรจาลดราคาลง 4.5 ล้านบาท (15%) และกำหนด Specific Indemnity ใน SPA ให้ผู้ขายรับผิดชอบหนี้ค้ำประกันดังกล่าวเต็มจำนวน พร้อมกำหนด CP ว่าต้องยกเลิกการค้ำประกันก่อนปิดดีล

บทเรียน: Off-Balance Sheet Guarantee เป็น Red Flag ระดับสูง ต้องตรวจสอบทุกสัญญาค้ำประกันที่บริษัทเป็นคู่สัญญา รวมถึงการค้ำประกันให้บริษัทในเครือ ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 680 และ มาตรา 686

กรณีที่ 2 — บริษัท B: DD พบคดีแรงงานค้างอยู่ กำหนด Condition Precedent

บริษัท B ผู้ลงทุนต้องการเข้าซื้อหุ้น 70% ในธุรกิจโรงงานผลิตอาหาร ระหว่าง Labour DD ทีม DD พบว่ามีอดีตพนักงาน 12 ราย ฟ้องเรียกค่าชดเชยและค่าสินไหมทดแทนรวม 3.2 ล้านบาท อยู่ในชั้นศาลแรงงาน และยังไม่มีคำพิพากษา ผู้ขายไม่ได้บันทึกหนี้สินที่อาจเกิดขึ้น (Contingent Liability) ในงบการเงิน

ผลลัพธ์: บริษัท B กำหนด CP ว่าต้องยุติคดีแรงงานทั้งหมดด้วยการประนีประนอมหรือคำพิพากษาก่อนปิดดีล และกำหนด Escrow กันเงิน 4 ล้านบาทไว้เป็นระยะเวลา 18 เดือนเพื่อรองรับความเสี่ยงภาระแรงงาน

บทเรียน: Labour DD ต้องตรวจสอบคดีแรงงานในศาลแรงงาน ข้อร้องเรียนต่อกรมสวัสดิการและคุ้มครองแรงงาน และการปฏิบัติตามพระราชบัญญัติคุ้มครองแรงงาน พ.ศ. 2541 (แก้ไขเพิ่มเติมถึงฉบับที่ 9 พ.ศ. 2568) โดยเฉพาะค่าชดเชยที่ต้องสะสมตาม มาตรา 118

กรณีที่ 3 — บริษัท C: DD สิ่งแวดล้อม โรงงานไม่ผ่าน EIA ดีลพัง

บริษัท C นักลงทุนต่างชาติกำลังพิจารณาซื้อโรงงานอุตสาหกรรมในนิคมอุตสาหกรรม ราคาเสนอขาย 150 ล้านบาท ในขั้น Environmental DD พบว่าโรงงานดำเนินกิจกรรมบางส่วนที่ไม่ได้รับการอนุมัติใน EIA เดิม มีการระบายน้ำเสียที่ไม่เป็นไปตามมาตรฐาน และมีหนังสือเตือนจากกรมโรงงานอุตสาหกรรม 3 ฉบับในช่วง 2 ปีที่ผ่านมา

ผลลัพธ์: บริษัท C ถอนตัวจากดีลหลังพบว่าค่าฟื้นฟูสิ่งแวดล้อมที่ประมาณการได้สูงถึง 25-40 ล้านบาท บวกกับความเสี่ยงที่ใบอนุญาต รง.4 อาจถูกพักหรือเพิกถอน ซึ่งจะทำให้หยุดกิจการทั้งหมด

บทเรียน: Environmental DD สำหรับโรงงานต้องตรวจสอบ EIA/EHIA ใบอนุญาต รง.4 ประวัติการละเมิดกฎสิ่งแวดล้อม และสถานะ Phase I/II Environmental Site Assessment ตามพระราชบัญญัติส่งเสริมและรักษาคุณภาพสิ่งแวดล้อมแห่งชาติ พ.ศ. 2535 ก่อนตัดสินใจเสมอ

DD Checklist 10 จุด — ก่อนปิดดีล

คำถามที่พบบ่อย (FAQ)