ประกันภัยธุรกิจ — กฎหมายและการบริหารความเสี่ยง ✓

✓ ตรวจทบทวนข้อกฎหมายล่าสุดเมื่อวันที่ 28 กันยายน 2569 · ปรับปรุงเนื้อหาบนเว็บไซต์เมื่อวันที่ 29 กันยายน 2569

ธันย์ธรณ์เทพ แย้มอุทัย, Ph.D. | Legal Advance Solution Co., Ltd. | อัปเดต 13 กันยายน 2569

1. ทำไมประกันภัยธุรกิจจึงสำคัญ

ไฟไหม้โรงงาน สินค้าเสียหายระหว่างขนส่ง ลูกค้าฟ้องร้อง Cyber Attack — ไม่มีใครรู้ว่าวันนั้นจะมาถึงเมื่อไหร่ ประกันภัยธุรกิจเป็น "โล่สุดท้าย" ที่ช่วยรับมือกับความเสียหายที่ไม่คาดคิด และเป็นเครื่องมือบริหารความเสี่ยงที่มีประสิทธิภาพมากที่สุดเครื่องมือหนึ่ง

ในมุมมองของ LAS Risk Methodology ประกันภัยเป็นกลไก "Transfer Risk" — การโอนความเสี่ยงไปให้บริษัทประกันรับแทน เพื่อให้ธุรกิจสามารถดำเนินต่อไปได้แม้เกิดเหตุไม่คาดฝัน

จากการสังเกตในภาคธุรกิจ SME ไทยจำนวนมากยังไม่มีประกันภัยที่ครอบคลุมเพียงพอ [ต้องยืนยันแหล่งที่มา] โดยเฉพาะในประเภทประกันความรับผิดและ D&O ซึ่งเป็นพื้นที่เสี่ยงที่สำคัญในปัจจุบัน

2. หลักกฎหมายประกันภัยของไทย

2.1 สัญญาประกันภัย (ป.พ.พ. มาตรา 861)

      มาตรา ๘๖๑  อันว่าสัญญาประกันภัยนั้น คือสัญญาซึ่งบุคคลหนึ่งตกลงจะใช้ค่าสินไหมทดแทน หรือใช้เงินจำนวนหนึ่งให้ในกรณีวินาศภัยหากมีขึ้น หรือในเหตุอย่างอื่นในอนาคตดังได้ระบุไว้ในสัญญา และในการนี้บุคคลอีกคนหนึ่งตกลงจะส่งเงินซึ่งเรียกว่า เบี้ยประกันภัย

จากมาตรา ๘๖๑ สัญญาประกันภัยมีสองฝ่าย ฝ่ายหนึ่งตกลงใช้ค่าสินไหมทดแทนหรือใช้เงินเมื่อเกิดวินาศภัยหรือเหตุในอนาคตตามที่ระบุไว้ในสัญญา อีกฝ่ายตกลงส่งเบี้ยประกันภัย เมื่ออ่านกรมธรรม์จึงต้องดูให้ชัดว่าเหตุใดอยู่ในสัญญา และใครเป็นผู้เอาประกันภัย ผู้รับประกันภัย และผู้รับประโยชน์

      มาตรา ๘๖๗  อันสัญญาประกันภัยนั้น ถ้ามิได้มีหลักฐานเป็นหนังสืออย่างใดอย่างหนึ่งลงลายมือชื่อฝ่ายที่ต้องรับผิดหรือลายมือชื่อตัวแทนของฝ่ายนั้นเป็นสำคัญ ท่านว่าจะฟ้องร้องให้บังคับคดีหาได้ไม่

      ให้ส่งมอบกรมธรรม์ประกันภัยอันมีเนื้อความต้องตามสัญญานั้นแก่ผู้เอาประกันภัยฉบับหนึ่ง

      กรมธรรม์ประกันภัย ต้องลงลายมือชื่อของผู้รับประกันภัย และมีรายการดังต่อไปนี้

      (๑) วัตถุที่เอาประกันภัย

      (๒) ภัยใดซึ่งผู้รับประกันภัยรับเสี่ยง

      (๓) ราคาแห่งมูลประกันภัย ถ้าหากได้กำหนดกันไว้

      (๔) จำนวนเงินซึ่งเอาประกันภัย

      (๕) จำนวนเบี้ยประกันภัย และวิธีส่งเบี้ยประกันภัย

      (๖) ถ้าหากสัญญาประกันภัยมีกำหนดเวลา ต้องลงเวลาเริ่มต้นและเวลาสิ้นสุดไว้ด้วย

      (๗) ชื่อหรือยี่ห้อของผู้รับประกันภัย

      (๘) ชื่อหรือยี่ห้อของผู้เอาประกันภัย

      (๙) ชื่อของผู้รับประโยชน์ ถ้าจะพึงมี

      (๑๐) วันทำสัญญาประกันภัย

      (๑๑) สถานที่และวันที่ได้ทำกรมธรรม์ประกันภัย

มาตรา ๘๖๗ วรรคหนึ่งเป็นบทหลักฐานแห่งการฟ้อง ไม่ใช่บทแบบที่ทำให้สัญญาไม่เกิดเพราะไม่ได้ทำเป็นหนังสือ วรรคสองเป็นหน้าที่ส่งมอบกรมธรรม์ วรรคสามและอนุมาตรา (๑) ถึง (๑๑) เป็นรายการในกรมธรรม์

2.2 หลักส่วนได้เสีย (ป.พ.พ. มาตรา 863)

      มาตรา ๘๖๓  อันสัญญาประกันภัยนั้น ถ้าผู้เอาประกันภัยมิได้มีส่วนได้เสียในเหตุที่ประกันภัยไว้นั้นไซร้ ท่านว่าย่อมไม่ผูกพันคู่สัญญาแต่อย่างหนึ่งอย่างใด

ขอยกตัวอย่างทางธุรกิจเพื่อให้อ่านมาตรา ๘๖๓ ได้ชัดขึ้น

2.3 หน้าที่เปิดเผยข้อมูล (ป.พ.พ. มาตรา 865)

      มาตรา ๘๖๕  ถ้าในเวลาทำสัญญาประกันภัย ผู้เอาประกันภัยก็ดี หรือในกรณีประกันชีวิต บุคคลอันการใช้เงินย่อมอาศัยความทรงชีพหรือมรณะของเขานั้นก็ดี รู้อยู่แล้วละเว้นเสียไม่เปิดเผยข้อความจริงซึ่งอาจจะได้จูงใจผู้รับประกันภัยให้เรียกเบี้ยประกันภัยสูงขึ้นอีกหรือให้บอกปัดไม่ยอมทำสัญญา หรือว่ารู้อยู่แล้วแถลงข้อความนั้นเป็นความเท็จไซร้ ท่านว่าสัญญานั้นเป็นโมฆียะ

      ถ้ามิได้ใช้สิทธิบอกล้างภายในกำหนดเดือนหนึ่งนับแต่วันที่ผู้รับประกันภัยทราบมูลอันจะบอกล้างได้ก็ดี หรือมิได้ใช้สิทธินั้นภายในกำหนดห้าปีนับแต่วันทำสัญญาก็ดี ท่านว่าสิทธินั้นเป็นอันระงับสิ้นไป

2.4 กำหนดฟ้อง (ป.พ.พ. มาตรา 882)

      มาตรา ๘๘๒  ในการเรียกให้ใช้ค่าสินไหมทดแทน ท่านห้ามมิให้ฟ้องคดีเมื่อพ้นกำหนดสองปีนับแต่วันวินาศภัย

      ในการเรียกให้ใช้หรือให้คืนเบี้ยประกันภัย ท่านห้ามมิให้ฟ้องคดีเมื่อพ้นเวลาสองปีนับแต่วันซึ่งสิทธิจะเรียกให้ใช้หรือคืนเบี้ยประกันภัยถึงกำหนด

3. พ.ร.บ.ประกันวินาศภัย 2535 — กรอบการกำกับดูแล

พระราชบัญญัติประกันวินาศภัย พ.ศ. 2535 เป็นกฎหมายหลักที่กำกับดูแลบริษัทประกันวินาศภัยในประเทศไทย โดยมีสาระสำคัญที่ผู้ทำประกันควรรู้ ดังนี้:

3.1 การกำกับดูแลโดย คปภ.

สำนักงานคณะกรรมการกำกับและส่งเสริมการประกอบธุรกิจประกันภัย (คปภ.) ทำหน้าที่กำกับดูแลบริษัทประกันภัยทุกประเภท มีอำนาจ:

• ออกใบอนุญาตประกอบธุรกิจประกันภัย
• กำหนดอัตราเบี้ยประกันขั้นต่ำและเงื่อนไขกรมธรรม์มาตรฐาน
• ตรวจสอบและสั่งการบริษัทประกันที่ไม่ปฏิบัติตามกฎหมาย
• รับเรื่องร้องเรียนจากผู้เอาประกันและไกล่เกลี่ยข้อพิพาท
• คุ้มครองผู้เอาประกันในกรณีบริษัทประกันถูกเพิกถอนใบอนุญาต

3.2 กองทุนประกันวินาศภัย

กองทุนประกันวินาศภัยจัดตั้งขึ้นตามพระราชบัญญัติประกันวินาศภัย พ.ศ. 2535 เพื่อคุ้มครองผู้เอาประกันในกรณีที่บริษัทประกันล้มละลายหรือถูกเพิกถอนใบอนุญาต กองทุนจะชำระค่าสินไหมแทนในวงเงินที่กำหนด ซึ่งเป็นหลักประกันเพิ่มเติมให้แก่ผู้เอาประกัน

3.3 กรมธรรม์มาตรฐาน (Standard Policy Form)

คปภ. กำหนดรูปแบบกรมธรรม์มาตรฐานสำหรับประกันภัยบางประเภท เช่น ประกันอัคคีภัย ประกันรถยนต์ ประกันสุขภาพ ซึ่งเป็นการคุ้มครองผู้เอาประกันไม่ให้ถูกเอารัดเอาเปรียบจากเงื่อนไขที่ไม่เป็นธรรม อย่างไรก็ตาม ประกันภัยเชิงพาณิชย์บางประเภท เช่น D&O และ Cyber Insurance อาจมีเงื่อนไขที่ยืดหยุ่นกว่า

4. ประกันทรัพย์สิน (Property Insurance)

ประกันทรัพย์สินเป็นประกันภัยพื้นฐานที่ธุรกิจทุกประเภทควรมี ครอบคลุมความเสียหายต่อทรัพย์สินทางกายภาพของธุรกิจ

4.1 ประกันอัคคีภัยและภัยพิบัติ

4.2 ประกันภัยสินค้า (Cargo / Stock Insurance)

4.3 ประกันภัยสำหรับธุรกิจหยุดชะงัก (Business Interruption)

ประกันภัยธุรกิจหยุดชะงัก (Business Interruption Insurance หรือ BI) มักมาพร้อมกับประกันทรัพย์สิน โดยชดเชยรายได้ที่สูญเสียและค่าใช้จ่ายคงที่ในช่วงที่ธุรกิจหยุดดำเนินการจากเหตุที่คุ้มครอง เป็นประกันที่ SME มักมองข้าม แต่มีความสำคัญมากในกรณีภัยพิบัติครั้งใหญ่

5. ประกันความรับผิด (Liability Insurance)

ประกันความรับผิดคุ้มครองธุรกิจจากการถูกฟ้องร้องเรียกค่าเสียหายโดยบุคคลภายนอก ซึ่งในยุคที่ผู้บริโภคมีความตระหนักด้านสิทธิสูงขึ้น ความเสี่ยงนี้เพิ่มขึ้นอย่างมีนัยสำคัญ

5.1 ประกันความรับผิดต่อบุคคลภายนอก (Public Liability / General Liability)

5.2 ประกันความรับผิดต่อผลิตภัณฑ์ (Product Liability)

5.3 ประกันความรับผิดวิชาชีพ (Professional Indemnity / E&O)

6. ประกันผู้บริหาร (D&O Insurance)

Directors and Officers Liability Insurance (D&O) เป็นประกันภัยที่คุ้มครองความรับผิดส่วนตัวของกรรมการบริษัทและผู้บริหารระดับสูง ซึ่งมีความสำคัญมากขึ้นในยุคที่ผู้ถือหุ้นและหน่วยงานกำกับดูแลเพิ่มความเข้มงวดในการตรวจสอบ

6.1 ความเสี่ยงที่ D&O คุ้มครอง

6.2 โครงสร้างความคุ้มครองของ D&O

กรมธรรม์ D&O มักแบ่งความคุ้มครองเป็น 3 ส่วน:

• Side A (Individual Coverage) — คุ้มครองกรรมการและผู้บริหารโดยตรง ในกรณีที่บริษัทไม่สามารถหรือไม่ยินยอม Indemnify ให้
• Side B (Corporate Reimbursement) — ชดเชยบริษัทที่ได้ Indemnify กรรมการแล้ว
• Side C (Entity Coverage) — คุ้มครองบริษัทเองในกรณีถูกฟ้องร่วมกับกรรมการ (มักเฉพาะคดีหลักทรัพย์)

6.3 ใครควรทำ D&O

แม้ D&O จะถูกมองว่าเป็นประกันของบริษัทใหญ่ แต่ในความเป็นจริงบริษัทที่ควรพิจารณาทำ D&O ได้แก่:

• บริษัทจดทะเบียนในตลาดหลักทรัพย์
• บริษัทที่มีผู้ถือหุ้นหลายราย (Private Company)
• บริษัทที่กรรมการมีสัญชาติต่างกัน
• บริษัทที่ดำเนินธุรกิจในอุตสาหกรรมที่มีการกำกับดูแลสูง
• บริษัท Start-up ที่ได้รับเงินจากนักลงทุน (VC/PE)

7. ประกันบุคคลสำคัญ (Key Person Insurance)

Key Person Insurance คุ้มครองธุรกิจจากผลกระทบทางการเงินเมื่อบุคคลสำคัญขององค์กร เช่น CEO ผู้ก่อตั้ง หรือผู้เชี่ยวชาญหลัก เสียชีวิต พิการ หรือไม่สามารถทำงานได้

7.1 ใครคือ "บุคคลสำคัญ"

"บุคคลสำคัญ" หมายถึงบุคคลที่หากขาดไปจะส่งผลกระทบต่อรายได้หรือการดำเนินธุรกิจอย่างมีนัยสำคัญ ได้แก่:

• ผู้ก่อตั้งหรือ CEO ที่มีบทบาทสำคัญในการหารายได้
• ผู้เชี่ยวชาญที่มีความสัมพันธ์กับลูกค้าหลัก
• นักวิจัยหรือผู้พัฒนาผลิตภัณฑ์ที่สำคัญ
• หุ้นส่วนที่เป็นแหล่งเงินทุนหลักของธุรกิจ

7.2 วิธีกำหนดวงเงินประกัน

มีหลายวิธีในการคำนวณวงเงินที่เหมาะสม:

8. ประกันภัยไซเบอร์ (Cyber Insurance)

ในยุคที่ธุรกิจพึ่งพาเทคโนโลยีสารสนเทศสูง และ PDPA มีผลบังคับใช้อย่างเต็มรูปแบบ ประกันภัยไซเบอร์กลายเป็นความจำเป็นสำหรับธุรกิจไทยมากขึ้นเรื่อย ๆ

8.1 ความเสี่ยงที่ Cyber Insurance คุ้มครอง

8.2 ความสัมพันธ์กับ PDPA

พระราชบัญญัติคุ้มครองข้อมูลส่วนบุคคล พ.ศ. 2562 มาตรา 37 (4) กำหนดให้ผู้ควบคุมข้อมูลส่วนบุคคลแจ้งเหตุการละเมิดข้อมูลส่วนบุคคลแก่สำนักงานโดยไม่ชักช้าภายในเจ็ดสิบสองชั่วโมงนับแต่ทราบเหตุเท่าที่จะสามารถกระทำได้ และหากมีความเสี่ยงสูงให้แจ้งเจ้าของข้อมูลพร้อมแนวทางเยียวยาโดยไม่ชักช้าด้วย โทษปรับทางปกครองสูงสุดขึ้นกับฐาน เช่น มาตรา 83 ไม่เกินสามล้านบาท มาตรา 84 ไม่เกินห้าล้านบาท (ข้อมูลตามมาตรา 26) Cyber Insurance ที่ดีควรครอบคลุมค่าใช้จ่ายในการปฏิบัติตาม PDPA ด้วย

9. ข้อกำหนดทางกฎหมายที่บังคับทำประกัน

นอกจากประกันที่เลือกทำเองเพื่อบริหารความเสี่ยง ยังมีประกันภัยที่กฎหมายบังคับให้ต้องมี ดังนี้:

10. กระบวนการเรียกร้องค่าสินไหม (Claims Process)

การรู้วิธีเคลมประกันที่ถูกต้องมีความสำคัญพอ ๆ กับการมีประกัน เพราะข้อผิดพลาดในขั้นตอนนี้อาจทำให้สูญเสียสิทธิได้

1. แจ้งบริษัทประกันทันที — ทันทีที่เกิดเหตุ ติดต่อบริษัทประกันตามช่องทางที่ระบุในกรมธรรม์ ความล่าช้าในการแจ้งอาจเป็นเหตุให้บริษัทปฏิเสธการจ่ายสินไหม
2. อนุรักษ์หลักฐานและสถานที่เกิดเหตุ — ถ่ายภาพ บันทึกวีดีโอ และรักษาสภาพหลักฐานไว้ก่อนที่ตัวแทนประกันจะมาตรวจสอบ ห้ามทำการซ่อมแซมก่อนได้รับอนุมัติ
3. รายงานต่อเจ้าหน้าที่ (ถ้าจำเป็น) — กรณีเหตุอาชญากรรม ให้แจ้งความต่อตำรวจและเก็บสำเนาบันทึกประจำวัน กรณีอุบัติเหตุทางถนน ต้องมีสำเนาบันทึกอุบัติเหตุ
4. รวบรวมเอกสารประกอบ — ใบเสร็จ ใบกำกับภาษี รายงานการประเมินความเสียหาย สัญญาที่เกี่ยวข้อง รายการทรัพย์สินที่เสียหาย พร้อมมูลค่า
5. ยื่นเรียกร้อง (Claim Form) — กรอกแบบฟอร์มเรียกร้องค่าสินไหมตามรูปแบบที่บริษัทกำหนด แนบเอกสารครบถ้วน ตรวจสอบให้ครบก่อนส่ง
6. ร่วมมือกับ Loss Adjuster — บริษัทประกันจะส่งผู้ประเมินความเสียหาย (Loss Adjuster) มาตรวจสอบ ให้ความร่วมมืออย่างเต็มที่และจัดเตรียมเอกสารที่ร้องขอ
7. ติดตามและเจรจา — ติดตามความคืบหน้าของการพิจารณาสินไหม หากไม่เห็นด้วยกับจำนวนเงินที่เสนอ มีสิทธิเจรจาหรือยื่นเรื่องต่อ คปภ. เพื่อไกล่เกลี่ย

10.1 เหตุผลที่บริษัทประกันปฏิเสธการจ่ายสินไหม

10.2 การอุทธรณ์และร้องเรียน

หากไม่เห็นด้วยกับผลการพิจารณา ผู้เอาประกันมีทางเลือกดังนี้:

1. เจรจากับบริษัทประกัน — ยื่นเหตุผลและหลักฐานเพิ่มเติมต่อหัวหน้าฝ่ายสินไหม
2. ยื่นเรื่องต่อ คปภ. — คปภ. มีบริการไกล่เกลี่ยข้อพิพาทระหว่างผู้เอาประกันกับบริษัทประกัน สายด่วน 1186
3. ใช้อนุญาโตตุลาการ — หากกรมธรรม์มีข้อกำหนดอนุญาโตตุลาการ ซึ่งเร็วกว่าศาล
4. ฟ้องศาล — เป็นทางเลือกสุดท้าย โดยต้องระวังกำหนดฟ้องสองปีตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 882

11. LAS Risk Assessment — การประเมินความเสี่ยงด้านประกันภัย

11.1 ปัจจัยที่ต้องพิจารณาก่อนเลือกประกัน

• ประเภทและขนาดของธุรกิจ และอุตสาหกรรมที่อยู่
• ทรัพย์สินที่มีค่าสูงสุด และค่าทดแทนหากสูญเสียไป
• ความเสี่ยงทางกฎหมายที่เฉพาะเจาะจงของธุรกิจ
• งบประมาณที่สามารถจัดสรรสำหรับเบี้ยประกัน
• ข้อกำหนดของธนาคาร/นักลงทุนที่กำหนดให้ต้องมีประกัน
• ข้อกำหนดของสัญญากับลูกค้าที่ระบุให้ต้องมีประกัน

12. FAQ — คำถามที่พบบ่อย

      มาตรา ๘๗๐  ถ้าได้ทำสัญญาประกันภัยเป็นสองรายหรือกว่านั้นพร้อมกันเพื่อความวินาศภัยอันเดียวกัน และจำนวนเงินซึ่งเอาประกันภัยรวมกันทั้งหมดนั้นท่วมจำนวนที่วินาศจริงไซร้ ท่านว่าผู้รับประโยชน์ชอบที่จะได้รับค่าสินไหมทดแทนเพียงเสมอจำนวนวินาศจริงเท่านั้น ผู้รับประกันภัยแต่ละคนต้องใช้เงินจำนวนวินาศจริงแบ่งตามส่วนมากน้อยที่ตนได้รับประกันภัยไว้

      อันสัญญาประกันภัยทั้งหลาย ถ้าลงวันเดียวกัน ท่านให้ถือว่าได้ทำพร้อมกัน

      ถ้าได้ทำสัญญาประกันภัยเป็นสองรายหรือกว่านั้นสืบเนื่องเป็นลำดับกัน ท่านว่าผู้รับประกันภัยคนแรกจะต้องรับผิดเพื่อความวินาศภัยก่อน ถ้าและจำนวนเงินซึ่งผู้รับประกันภัยคนแรกได้ใช้นั้นยังไม่คุ้มจำนวนวินาศภัยไซร้ ผู้รับประกันภัยคนถัดไปก็ต้องรับผิดในส่วนที่ยังขาดอยู่นั้นต่อ ๆ กันไปจนกว่าจะคุ้มวินาศ

      มาตรา ๘๗๙  ผู้รับประกันภัยไม่ต้องรับผิดในเมื่อความวินาศภัยหรือเหตุอื่นซึ่งได้ระบุไว้ในสัญญานั้นได้เกิดขึ้นเพราะความทุจริต หรือความประมาทเลินเล่ออย่างร้ายแรงของผู้เอาประกันภัยหรือผู้รับประโยชน์

      ผู้รับประกันภัยไมต้องรับผิดในความวินาศภัยอันเป็นผลโดยตรงมาแต่ความไม่สมประกอบในเนื้อแห่งวัตถุที่เอาประกันภัย เว้นแต่จะได้ตกลงกันเป็นอย่างอื่น