Force Majeure — เหตุสุดวิสัย ใช้อ้างได้เมื่อไหร่?

ธันย์ธรณ์เทพ แย้มอุทัย, Ph.D. | LAS Legal | 3 เมษายน 2569

น้ำท่วม แผ่นดินไหว โรคระบาด สงคราม — เหตุการณ์เหล่านี้ทำให้ปฏิบัติตามสัญญาไม่ได้ แล้วกฎหมายว่าอย่างไร? Force Majeure หรือ "เหตุสุดวิสัย" เป็นหลักกฎหมายที่ผู้ประกอบการต้องเข้าใจ เพราะอาจเป็นได้ทั้งโล่ป้องกันและกับดัก ขึ้นอยู่กับว่าจะอ้างถูกต้องหรือไม่

นิยามตามกฎหมายไทย

ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 8 กำหนดว่า "เหตุสุดวิสัย" หมายความว่า เหตุใดๆ อันจะเกิดขึ้นก็ดี จะให้ผลพิบัติก็ดี เป็นเหตุที่ไม่อาจป้องกันได้ แม้ทั้งบุคคลผู้ต้องประสบหรือใกล้จะต้องประสบเหตุนั้น จะได้จัดการระมัดระวังตามสมควรอันพึงคาดหมายได้จากบุคคลในฐานะและภาวะเช่นนั้น

ผลทางกฎหมายของเหตุสุดวิสัย

กรณีพ้นวิสัย (มาตรา 219)

ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 219 กำหนดว่า ถ้าการชำระหนี้กลายเป็นพ้นวิสัยจะทำได้เพราะพฤติการณ์อันใดอันหนึ่งซึ่งลูกหนี้ไม่ต้องรับผิดชอบ ลูกหนี้เป็นอันหลุดพ้นจากการชำระหนี้นั้น กล่าวคือ หากเหตุสุดวิสัยทำให้ปฏิบัติตามสัญญาไม่ได้โดยสิ้นเชิง ลูกหนี้ไม่ต้องรับผิด

สัญญาต่างตอบแทน (มาตรา 372)

ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 372 กำหนดว่า ในสัญญาต่างตอบแทน ถ้าการชำระหนี้ตกเป็นพ้นวิสัยเพราะเหตุอันจะโทษลูกหนี้ไม่ได้ ลูกหนี้ย่อมสิ้นสิทธิที่จะเรียกชำระหนี้ตอบแทน คือทั้งสองฝ่ายไม่ต้องทำตามสัญญาอีกต่อไป

COVID-19 กับ Force Majeure ในไทย

การแพร่ระบาดของ COVID-19 ทำให้เกิดคำถามว่าสามารถอ้าง Force Majeure ได้หรือไม่ คำตอบขึ้นอยู่กับข้อเท็จจริงเฉพาะกรณี:

• อ้างได้: หากคำสั่งรัฐบาล (เช่น ประกาศสถานการณ์ฉุกเฉิน พ.ร.ก.การบริหารราชการในสถานการณ์ฉุกเฉิน พ.ศ. 2548) สั่งปิดกิจการโดยตรง ทำให้ปฏิบัติตามสัญญาไม่ได้
• อ้างไม่ได้: หากเพียงแต่ทำให้ยากขึ้นหรือต้นทุนสูงขึ้น แต่ยังสามารถปฏิบัติได้ เพราะ "ยากขึ้น" ไม่ใช่ "พ้นวิสัย"

Force Majeure vs. Hardship

สรุป

เหตุสุดวิสัยไม่ใช่ข้ออ้างสำเร็จรูปที่ใช้ได้ทุกสถานการณ์ ต้องเข้าองค์ประกอบครบถ้วนตามกฎหมาย สิ่งสำคัญที่สุดคือการร่างข้อสัญญา Force Majeure ให้ชัดเจนตั้งแต่แรก เพื่อไม่ต้องเถียงกันเมื่อเกิดเหตุจริง