✓ ตรวจทบทวนข้อกฎหมายล่าสุดเมื่อวันที่ 28 กันยายน 2569 · ปรับปรุงเนื้อหาบนเว็บไซต์เมื่อวันที่ 29 กันยายน 2569
ธันย์ธรณ์เทพ แย้มอุทัย, Ph.D. | LAS Legal | อัปเดต 8 เมษายน 2569
น้ำท่วม แผ่นดินไหว โรคระบาด สงคราม — เหตุการณ์เหล่านี้ทำให้ปฏิบัติตามสัญญาไม่ได้ แล้วกฎหมายว่าอย่างไร? Force Majeure หรือ "เหตุสุดวิสัย" เป็นหลักกฎหมายที่ผู้ประกอบการต้องเข้าใจ เพราะอาจเป็นได้ทั้งโล่ป้องกันและกับดัก ขึ้นอยู่กับว่าจะอ้างถูกต้องหรือไม่ และมีการเตรียมข้อสัญญาที่ดีพอหรือไม่
บทความนี้ครอบคลุม: นิยามและองค์ประกอบตามกฎหมายไทย ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 219 บทเรียนจาก COVID-19 วิธีร่างข้อสัญญา FM ที่ถูกต้อง การแจ้งคู่สัญญา ความแตกต่างจาก Hardship และ Frustration
มาตรา ๘ คำว่า “เหตุสุดวิสัย” หมายความว่า เหตุใด ๆ อันจะเกิดขึ้นก็ดี จะให้ผลพิบัติก็ดี เป็นเหตุที่ไม่อาจป้องกันได้แม้ทั้งบุคคลผู้ต้องประสบหรือใกล้จะต้องประสบเหตุนั้น จะได้จัดการระมัดระวังตามสมควรอันพึงคาดหมายได้จากบุคคลในฐานะและภาวะเช่นนั้น
อ่านมาตรา ๘ ในกล่องด้านบนทั้งวรรค รวมคำว่าเหตุใด ๆ และจะให้ผลพิบัติก็ดี ตามต้นฉบับ
เพื่อให้การอ้าง Force Majeure ตามกฎหมายไทยสำเร็จ ผู้อ้างต้องพิสูจน์องค์ประกอบ 4 ประการต่อไปนี้
| # | องค์ประกอบ | คำอธิบาย | ตัวอย่างหลักฐาน |
|---|---|---|---|
| 1 | เหตุไม่คาดฝัน (Unforeseeable) | เหตุการณ์ที่เกิดขึ้นไม่อาจคาดการณ์ได้ ณ วันทำสัญญา | ข่าว ข้อมูลทางการ |
| 2 | ไม่อาจป้องกันได้ (Irresistible) | แม้จะดำเนินการระมัดระวังตามสมควรก็ยังป้องกันไม่ได้ | พยานหลักฐาน การพยายามจัดการ |
| 3 | ไม่ได้เกิดจากความผิดของผู้อ้าง (Not Party's Fault) | ผู้อ้างไม่ได้ก่อให้เกิดเหตุนั้น | ลำดับเหตุการณ์ |
| 4 | ทำให้ปฏิบัติไม่ได้จริง (Causal Link) | เหตุการณ์นั้นเป็นเหตุโดยตรงที่ทำให้ปฏิบัติตามสัญญาไม่ได้ | ความเชื่อมโยงระหว่างเหตุและผล |
มาตรา ๒๑๙ ถ้าการชำระหนี้กลายเป็นพ้นวิสัยเพราะพฤติการณ์อันใดอันหนึ่งซึ่งเกิดขึ้นภายหลังที่ได้ก่อหนี้ และซึ่งลูกหนี้ไม่ต้องรับผิดชอบนั้นไซร้ ท่านว่าลูกหนี้เป็นอันหลุดพ้นจากการชำระหนี้นั้น
ถ้าภายหลังที่ได้ก่อหนี้ขึ้นแล้วนั้น ลูกหนี้กลายเป็นคนไม่สามารถจะชำระหนี้ได้ไซร้ ท่านให้ถือเสมือนว่าเป็นพฤติการณ์ที่ทำให้การชำระหนี้ตกเป็นอันพ้นวิสัยฉะนั้น
อ่านมาตรา ๒๑๙ ในกล่องด้านบนทั้งวรรค อย่าย่อเหลือประโยคเดียว
กล่าวคือ หากเหตุสุดวิสัยทำให้ ปฏิบัติตามสัญญาไม่ได้โดยสิ้นเชิง ลูกหนี้หลุดพ้นจากความรับผิด ไม่ต้องชำระหนี้และไม่ต้องรับผิดชดใช้ค่าเสียหาย
มาตรา 219 ต้องการ "ความเป็นไปไม่ได้" (Impossibility) ในการปฏิบัติ ไม่ใช่แค่ความยากลำบาก (Difficulty) หรือต้นทุนที่สูงขึ้น การอ้าง Force Majeure โดยไม่พิสูจน์ว่าปฏิบัติไม่ได้จริง จะถูกศาลปฏิเสธ และฝ่ายที่อ้างยังต้องรับผิดชอบค่าเสียหายจากการผิดสัญญา Option A: ก่อนอ้าง FM ต้องประเมินว่ายังมีทางอื่นทำสัญญาให้สำเร็จได้หรือไม่ | Option B: ปรึกษาทนายความเพื่อประเมินความแข็งแกร่งของข้อโต้แย้ง
ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 372 กำหนดว่า ในสัญญาต่างตอบแทน ถ้าการชำระหนี้ตกเป็นพ้นวิสัยเพราะเหตุอันจะโทษลูกหนี้ไม่ได้ ลูกหนี้ย่อมสิ้นสิทธิที่จะเรียกชำระหนี้ตอบแทน
มาตรา ๒๑๘ ถ้าการชำระหนี้กลายเป็นพ้นวิสัยจะทำได้ เพราะพฤติการณ์อันใดอันหนึ่งซึ่งลูกหนี้ต้องรับผิดชอบไซร้ ท่านว่าลูกหนี้จะต้องใช้ค่าสินไหมทดแทนให้แก่เจ้าหนี้เพื่อค่าเสียหายอย่างใด ๆ อันเกิดแต่การไม่ชำระหนี้นั้น
ในกรณีที่การชำระหนี้กลายเป็นพ้นวิสัยแต่เพียงบางส่วน ถ้าหากว่าส่วนที่ยังเป็นวิสัยจะทำได้นั้นจะเป็นอันไร้ประโยชน์แก่เจ้าหนี้แล้ว เจ้าหนี้จะไม่ยอมรับชำระหนี้ส่วนที่ยังเป็นวิสัยจะทำได้นั้นแล้ว และเรียกค่าสินไหมทดแทนเพื่อการไม่ชำระหนี้เสียทั้งหมดทีเดียวก็ได้
มาตรา ๒๒๐ ลูกหนี้ต้องรับผิดชอบในความผิดของตัวแทนแห่งตนกับทั้งของบุคคลทตนใช้ในการชำระหนี้นั้นโดยขนาดเสมอกับว่าเป็นความผิดของตนเองฉะนั้น แต่บทบัญญัติแห่งมาตรา ๓๗๓ หาใช้บังคับแก่กรณีเช่นนี้ด้วยไม่
อ่านมาตรา ๒๑๘ และมาตรา ๒๒๐ ในกล่องด้านบน นิยามเหตุสุดวิสัยอยู่ที่มาตรา ๘ การหลุดพ้นเมื่อลูกหนี้ไม่ต้องรับผิดชอบอยู่ที่มาตรา ๒๑๙
การแพร่ระบาดของ COVID-19 ระหว่างปี พ.ศ. 2563-2565 ก่อให้เกิดคดีและข้อพิพาทด้าน Force Majeure จำนวนมากในประเทศไทย บทเรียนสำคัญมีดังนี้
| สถานการณ์ | อ้าง FM ได้? | เหตุผล |
|---|---|---|
| ร้านอาหารถูกสั่งปิดโดยคำสั่ง ศบค. | ได้ | ไม่สามารถให้บริการได้เลย (Impossibility) |
| ร้านอาหารเปิดได้ แต่ลูกค้าน้อย | ไม่ได้ | ยังเปิดได้ เพียงรายได้ลด (Difficulty เท่านั้น) |
| สัญญาเช่าพื้นที่ Event แต่ Event ถูกยกเลิก | อาจได้ | ต้องดูว่าคำสั่งรัฐสั่งห้าม Event โดยตรงหรือไม่ |
| สัญญาส่งออกสินค้า แต่เที่ยวบินถูกยกเลิกทั้งหมด | ได้ | ไม่มีเส้นทางขนส่งเหลืออยู่เลย |
| สัญญาก่อสร้าง ต้นทุนเพิ่มขึ้น 50% เพราะ COVID | ไม่ได้ | ยังสร้างได้ แต่แพงกว่า → เป็น Hardship ไม่ใช่ FM |
จากประสบการณ์ข้อพิพาทที่เกิดขึ้นจำนวนมากในช่วง COVID-19 มีบทเรียนสำคัญ 6 ข้อที่ควรนำไปปรับปรุงสัญญาใหม่ทุกฉบับ
| # | บทเรียน | สิ่งที่ควรเพิ่มในสัญญา |
|---|---|---|
| 1 | โรคระบาดไม่ได้ถูกระบุไว้ใน FM clause ของหลายสัญญา | เพิ่ม "Pandemic, Epidemic, Government-mandated Closure" ในรายการ FM |
| 2 | คำสั่งรัฐหลายชั้น (ประกาศ ศบค. + กฎหมายฉุกเฉิน) ทำให้ตีความยาก | ระบุว่า "คำสั่งหน่วยงานรัฐที่มีอำนาจตามกฎหมายใด ๆ" ถือเป็น FM |
| 3 | ข้อพิพาทเรื่องสัญญาเช่าพื้นที่ Event และโรงแรมมีจำนวนมาก | เพิ่ม Force Majeure ใน Deposit/Cancellation Policy ให้ชัดเจน |
| 4 | ห่วงโซ่อุปทาน (Supply Chain) ขาดสะบั้นแต่ไม่ถือว่า FM | เพิ่ม Supply Chain Disruption Clause หรือ Alternative Sourcing Provision |
| 5 | คู่สัญญาไม่รู้ว่าต้องแจ้ง FM อย่างไร แจ้งช้าหรือไม่ครบ | กำหนดขั้นตอนแจ้ง FM ไว้ชัดเจน พร้อม Template หนังสือแจ้ง |
| 6 | หลังสถานการณ์คลี่คลาย คู่สัญญาไม่รู้ว่าต้องทำอะไรต่อ | เพิ่มข้อกำหนดการ Resume Performance และ Extension of Time |
| ประเด็น | Force Majeure (เหตุสุดวิสัย) | Hardship (เปลี่ยนแปลงพฤติการณ์) | Frustration (หลักกฎหมาย Common Law) |
|---|---|---|---|
| ผลกระทบ | ปฏิบัติตามสัญญาไม่ได้เลย | ปฏิบัติได้ แต่เสียเปรียบร้ายแรง | วัตถุประสงค์สัญญาสิ้นไป |
| ระบบกฎหมาย | Civil Law + สัญญา | ไม่มีบทบัญญัติทั่วไปในกฎหมายไทย (มาตรา 388 ไม่ใช่บท hardship) | Common Law (อังกฤษ) |
| ผลทางกฎหมาย | หลุดพ้นจากการชำระหนี้ | ขอปรับเปลี่ยนเงื่อนไขสัญญา | สัญญาสิ้นสุดโดยอัตโนมัติ |
| มาตราอ้างอิง | ป.พ.พ. มาตรา 8 มาตรา 219 และมาตรา 372 | ไม่มีบทบัญญัติทั่วไปในกฎหมายไทย (มาตรา 388 ไม่ใช่บท hardship) | ไม่มีในกฎหมายไทยโดยตรง |
| ตัวอย่าง | น้ำท่วมโรงงาน ส่งสินค้าไม่ได้เลย | ค่าเหล็กขึ้น 300% แต่ยังก่อสร้างได้ | สั่งซื้อดอกไม้สำหรับงานราชาภิเษก แต่งานถูกยกเลิก |
ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 388 ไม่ใช่บท hardship และไม่ใช่บทพ้นวิสัยตั้งแต่ก่อหนี้ ตัวบทคือ ถ้าวัตถุที่ประสงค์แห่งสัญญาจะเป็นผลสำเร็จได้ก็แต่ด้วยการชำระหนี้ ณ เวลามีกำหนดหรือภายในระยะเวลาที่กำหนด และกำหนดนั้นล่วงพ้นโดยฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งมิได้ชำระ อีกฝ่ายเลิกสัญญาได้โดยไม่ต้องบอกกล่าวตามมาตราก่อน กฎหมายไทยไม่มีบท hardship ทั่วไปใน ป.พ.พ. ที่ให้อำนาจศาลปรับเงื่อนไขสัญญาด้วยเลขมาตรา 388
ข้อสัญญา Force Majeure ที่ดีต้องทำให้ทั้งสองฝ่ายรู้ล่วงหน้าว่า "อะไรเกิดขึ้นแล้วจะเป็นยังไง" เพื่อลดข้อโต้แย้งเมื่อเกิดเหตุจริง
ข้อ [__]. เหตุสุดวิสัย (Force Majeure)
[__].1 นิยาม: "เหตุสุดวิสัย" หมายถึง เหตุการณ์หรือพฤติการณ์ที่อยู่นอกเหนือการควบคุมที่สมเหตุสมผลของคู่สัญญา รวมถึงแต่ไม่จำกัดเพียง ภัยธรรมชาติ อุทกภัย แผ่นดินไหว พายุ โรคระบาด ไฟฟ้าดับในวงกว้าง สงคราม การก่อการร้าย การประกาศสถานการณ์ฉุกเฉิน คำสั่งหรือข้อห้ามของรัฐบาลหรือหน่วยงานรัฐที่มีอำนาจ ซึ่งทำให้คู่สัญญาไม่สามารถปฏิบัติตามพันธะในสัญญาฉบับนี้ได้
[__].2 ผลของเหตุสุดวิสัย: ในกรณีที่คู่สัญญาฝ่ายใดไม่สามารถปฏิบัติตามพันธะใด ๆ ตามสัญญาฉบับนี้ อันเป็นผลโดยตรงจากเหตุสุดวิสัย คู่สัญญาฝ่ายนั้นไม่ต้องรับผิดสำหรับการไม่ปฏิบัติตามพันธะนั้น ตลอดระยะเวลาที่เหตุสุดวิสัยนั้นยังคงมีอยู่
[__].3 หน้าที่แจ้ง: คู่สัญญาฝ่ายที่ได้รับผลกระทบจากเหตุสุดวิสัยต้องแจ้งอีกฝ่ายหนึ่งเป็นลายลักษณ์อักษรโดยทันที และอย่างช้าไม่เกิน [5/7/14] วันทำการนับแต่วันที่ทราบหรือควรทราบถึงเหตุสุดวิสัยนั้น
[__].4 หน้าที่บรรเทาผลกระทบ: คู่สัญญาฝ่ายที่อ้างเหตุสุดวิสัยต้องดำเนินมาตรการที่สมเหตุสมผลเพื่อบรรเทาผลกระทบจากเหตุสุดวิสัย และต้องดำเนินการเพื่อกลับมาปฏิบัติตามสัญญาโดยเร็วที่สุดเท่าที่จะทำได้
[__].5 ระยะเวลาสูงสุด: หากเหตุสุดวิสัยมีระยะเวลาต่อเนื่องเกิน [30/60/90] วัน คู่สัญญาแต่ละฝ่ายมีสิทธิบอกเลิกสัญญาฉบับนี้ได้โดยแจ้งเป็นลายลักษณ์อักษรล่วงหน้า [5/7] วัน
เมื่อเกิดเหตุการณ์ที่คิดว่าอาจเป็น Force Majeure ต้องดำเนินการตามขั้นตอนนี้ทันที
หากสัญญากำหนดระยะเวลาแจ้ง FM และไม่แจ้งทันเวลา คู่สัญญาอาจอ้างว่าสูญเสียสิทธิในการอ้าง FM ไปแล้ว (Waiver) แม้เหตุการณ์ที่เกิดขึ้นจะเข้าองค์ประกอบ FM จริง ควรแจ้งทันทีที่ทราบ โดยไม่ต้องรอให้ชัดเจนว่าจะกระทบมากน้อยแค่ไหน
เมื่ออ้าง Force Majeure สำเร็จ ผลที่เกิดขึ้นขึ้นอยู่กับข้อสัญญาและลักษณะของ FM
| สถานการณ์ | ผลทางกฎหมาย | สิทธิของคู่สัญญา |
|---|---|---|
| FM ชั่วคราว (Temporary FM) | ชะลอการปฏิบัติตามสัญญา | ต้องกลับมาปฏิบัติเมื่อ FM สิ้นสุด |
| FM ถาวร (Permanent FM) | พ้นวิสัย / หลุดพ้นจากหนี้ ตามมาตรา 219 | สัญญาสิ้นสุด ไม่มีฝ่ายใดต้องรับผิด |
| FM ยาวนานเกินระยะที่สัญญากำหนด | สิทธิเลิกสัญญาเกิดขึ้น | ฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งบอกเลิกสัญญาได้ |
| ชำระเงินล่วงหน้าแล้ว เกิด FM ถาวร | อาจต้องคืนเงิน (ลาภมิควรได้) | ตาม ป.พ.พ. มาตรา 406 ถึงมาตรา 419 |
ในสัญญา M&A การควบรวมกิจการ หรือสัญญาสินเชื่อขนาดใหญ่ มักพบทั้ง Force Majeure Clause และ MAC/MAE Clause ซึ่งทำหน้าที่คล้ายกันแต่มีความแตกต่างสำคัญที่ต้องเข้าใจ
| ประเด็น | Force Majeure (FM) | Material Adverse Change (MAC) / Material Adverse Effect (MAE) |
|---|---|---|
| วัตถุประสงค์ | ปลดภาระการปฏิบัติหนี้เมื่อทำไม่ได้ | ให้สิทธิถอนตัวจากสัญญาเมื่อเกิดการเปลี่ยนแปลงสำคัญ |
| เงื่อนไขทริกเกอร์ | ปฏิบัติไม่ได้จริง (Impossibility) | เกิดการเปลี่ยนแปลงที่มีนัยสำคัญ (แม้ยังปฏิบัติได้) |
| ผลทางกฎหมาย | ชะลอหรือหลุดพ้นจากพันธะ | สิทธิเลิกสัญญา / ไม่ต้องปิดดีล |
| ใช้ในสัญญาประเภทใด | สัญญาทั่วไป บริการ ก่อสร้าง | M&A, Financing, สัญญาซื้อหุ้น, LOC/Credit Facility |
| ภาระพิสูจน์ | ผู้อ้าง FM ต้องพิสูจน์ | ผู้อ้าง MAC/MAE ต้องพิสูจน์ว่าการเปลี่ยนแปลงมีนัยสำคัญ |
| ตัวอย่าง | โรงงานถูกน้ำท่วม ส่งสินค้าไม่ได้เลย | บริษัทเป้าหมายใน M&A มีรายได้ลดลง 40% ก่อนปิดดีล |
แม้ในไทยจะยังไม่มีคำพิพากษาฎีกาที่วางหลักเรื่อง COVID-19 กับ Force Majeure โดยตรงในระดับที่ถูกรวบรวมเป็นบรรทัดฐาน แต่แนวทางการตีความมาตรา 219 ที่ศาลไทยใช้มาอย่างยาวนานมีหลักการสำคัญดังนี้
ศาลไทยตีความคำว่า "พ้นวิสัย" อย่างเคร่งครัด หมายถึงการที่ลูกหนี้ไม่สามารถปฏิบัติได้อย่างสิ้นเชิง ไม่ใช่เพียงว่ายากหรือแพงขึ้น หากยังมีวิธีปฏิบัติตามสัญญาได้ ถึงแม้จะต้องใช้ต้นทุนสูงขึ้น ก็ยังถือว่าไม่ "พ้นวิสัย" ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 219
ผู้ที่อ้างเหตุสุดวิสัยต้องพิสูจน์ให้เข้าองค์ประกอบตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 8 ประกอบมาตรา 219 ต้องแสดงหลักฐานว่า (1) เหตุการณ์นั้นเกิดขึ้นจริง (2) เชื่อมโยงกับการไม่สามารถปฏิบัติตามสัญญาโดยตรง และ (3) ได้พยายามบรรเทาผลกระทบแล้วอย่างสมเหตุสมผล
ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 8 และมาตรา 219 ไม่ได้กำหนดหน้าที่หรือระยะเวลาบอกกล่าวเหตุสุดวิสัยไว้ ระยะเวลาการแจ้ง แบบของการแจ้ง และผลของการแจ้งล่าช้าจึงขึ้นอยู่กับข้อสัญญาเป็นสำคัญ คู่สัญญาควรกำหนดเรื่องเหล่านี้ไว้ให้ชัดเจน และฝ่ายที่ได้รับผลกระทบควรแจ้งโดยเร็วพร้อมเก็บหลักฐานการแจ้งไว้
หากคู่สัญญาทำสัญญาหลังจากทราบว่ามีเหตุการณ์เกิดขึ้นแล้ว (เช่น ทำสัญญาในช่วง COVID ระบาดแล้ว) ศาลมักไม่ยอมรับการอ้าง FM สำหรับเหตุการณ์นั้น เพราะถือว่า "คาดได้ล่วงหน้า" แล้ว
ก่อนลงนามสัญญาที่มีข้อ Force Majeure ให้ตรวจสอบ 12 ประเด็นนี้ทุกครั้ง
| # | จุดตรวจสอบ | ความสำคัญ | สถานะ |
|---|---|---|---|
| 1 | มีนิยาม "Force Majeure" ที่ชัดเจนหรือไม่? | ป้องกันการตีความกว้างหรือแคบเกินไป | ☐ ตรวจแล้ว |
| 2 | รายการเหตุการณ์ครอบคลุมเพียงพอหรือไม่? (รวม Pandemic, Cyber Attack, คำสั่งรัฐ) | โรคระบาดและภัยไซเบอร์เป็นความเสี่ยงใหม่ | ☐ ตรวจแล้ว |
| 3 | กำหนดระยะเวลาแจ้ง (Notice Period) ชัดเจนหรือไม่? | ป้องกันข้อพิพาทเรื่องความล่าช้า | ☐ ตรวจแล้ว |
| 4 | ระบุรูปแบบการแจ้ง (ลายลักษณ์อักษร/อีเมล/ไปรษณีย์) หรือไม่? | หลักฐานการแจ้งมีความสำคัญมาก | ☐ ตรวจแล้ว |
| 5 | กำหนดหน้าที่บรรเทาผลกระทบ (Mitigation Obligation) หรือไม่? | ป้องกันฝ่ายที่อ้าง FM นั่งรอเฉย ๆ | ☐ ตรวจแล้ว |
| 6 | กำหนดผลของ FM ชัดเจนหรือไม่? (ชะลอกับเลิกสัญญา) | ป้องกันความไม่แน่นอนในการดำเนินธุรกิจ | ☐ ตรวจแล้ว |
| 7 | กำหนดระยะเวลาสูงสุดของ FM ก่อนสิทธิเลิกสัญญาเกิดขึ้นหรือไม่? | ป้องกันการรอไม่มีกำหนด | ☐ ตรวจแล้ว |
| 8 | ระบุขั้นตอนการกลับมาปฏิบัติสัญญาหลัง FM สิ้นสุดหรือไม่? | ป้องกันข้อพิพาทหลัง FM สิ้นสุด | ☐ ตรวจแล้ว |
| 9 | กำหนดว่า Financial Difficulty ไม่ถือเป็น FM หรือไม่? | ป้องกันการอ้างแบบกว้าง | ☐ ตรวจแล้ว |
| 10 | ระบุภาระพิสูจน์และเอกสารที่ต้องแสดงหรือไม่? | ลดข้อพิพาทเรื่องการพิสูจน์ | ☐ ตรวจแล้ว |
| 11 | สอดคล้องกับข้อ FM ในสัญญาคู่ขนาน (sub-contracts) หรือไม่? | ป้องกัน Gap ระหว่างสัญญาหลักและสัญญาย่อย | ☐ ตรวจแล้ว |
| 12 | กำหนดกฎหมายที่บังคับใช้และเขตอำนาจศาลหรือไม่? | สำคัญในสัญญาระหว่างประเทศ | ☐ ตรวจแล้ว |
ข้อสัญญา Force Majeure บางฉบับใช้ภาษาว่า "เหตุการณ์ใด ๆ ที่อยู่นอกเหนือการควบคุม" โดยไม่มีการนิยามหรือจำกัดขอบเขต ซึ่งเปิดช่องให้ฝ่ายที่ต้องการหลีกเลี่ยงพันธะอ้าง FM ได้กว้างมาก Option A: กำหนดรายการเหตุการณ์แบบ Inclusive List พร้อม General Catch-All ที่มีเงื่อนไขชัดเจน | Option B: เพิ่มข้อความว่า "Financial Difficulty, Change in Market Condition, หรือ Increase in Cost ไม่ถือเป็นเหตุสุดวิสัย"
| สถานการณ์ | ระดับความเสี่ยง | คำแนะนำ |
|---|---|---|
| สัญญาไม่มีข้อ FM เลย | 🔴 สูง | ต้องพึ่งตัวบทกฎหมาย มาตรา 219 ซึ่งองค์ประกอบเข้มงวดกว่า |
| อ้าง FM เพราะต้นทุนสูงขึ้น | 🔴 สูง | ศาลปฏิเสธ ต้องรับผิดชอบค่าเสียหายเต็ม |
| ข้อ FM กว้างเกินไป ไม่มีขอบเขต | 🔴 สูง | เสี่ยงถูกอ้างโดยฝ่ายตรงข้ามในทุกกรณี |
| ข้อ FM ไม่ระบุระยะเวลาแจ้ง | 🟡 กลาง | แจ้งทันที เก็บหลักฐานว่าแจ้งเมื่อไร |
| ข้อ FM ไม่ระบุระยะเวลาสูงสุด | 🟡 กลาง | ทั้งสองฝ่ายอาจต้องรอไม่มีกำหนด |
| ข้อ FM ใน Main Contract ไม่สอดคล้องกับ Sub-contract | 🟡 กลาง | ต้องตรวจสอบและปรับให้ตรงกันก่อนลงนาม |
| มีข้อ FM ครบถ้วน ปฏิบัติตามกระบวนการ | 🟢 ต่ำ | ความเสี่ยงต่ำ แต่ยังต้องพิสูจน์ว่าเหตุการณ์เกิดขึ้นจริง |
เมื่ออ้าง Force Majeure สำเร็จ ผลทางกฎหมายจะเป็น Suspension (การชะลอ) หรือ Termination (การเลิกสัญญา) ขึ้นอยู่กับลักษณะของเหตุการณ์และข้อกำหนดในสัญญา ทั้งสองมีผลแตกต่างกันอย่างมีนัยสำคัญ
| ประเด็น | Suspension | Termination |
|---|---|---|
| สัญญายังมีผลหรือไม่? | ใช่ — แค่พักไว้ | ไม่ — สิ้นสุดแล้ว |
| ต้องปฏิบัติต่อหรือไม่? | ใช่ เมื่อ FM สิ้นสุด | ไม่ |
| เงินที่จ่ายแล้ว | ปรับตามงานที่ทำ | อาจต้องคืนบางส่วน |
| ต้องบอกกล่าวหรือไม่? | แจ้ง FM และระยะเวลา | บอกเลิกสัญญาอย่างชัดแจ้ง |
| เหมาะกับ FM ประเภทใด | FM ชั่วคราว คาดว่าจะสิ้นสุด | FM ถาวร หรือยาวนานมาก |
สัญญาจำนวนมากระบุว่า FM ทำให้ชะลอการปฏิบัติ แต่ไม่กำหนดว่าหาก FM ยาวนานเท่าใดจึงมีสิทธิเลิกสัญญา ทำให้ฝ่ายที่ไม่ได้รับผลกระทบต้องรอไม่มีกำหนด Option A: กำหนดระยะเวลาไว้ชัดเจน เช่น "หาก FM ดำเนินต่อเนื่องเกิน 90 วัน ฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งมีสิทธิบอกเลิกสัญญาได้" | Option B: กำหนด Hardship Renegotiation Period ก่อนสิทธิเลิกสัญญาเกิด
ตารางต่อไปนี้วางตัวบทประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 8 และมาตรา 219 ไว้คู่กับคำพิพากษาศาลฎีกาที่ 6405/2538 เพื่อให้เห็นว่าหลักเกณฑ์ "เหตุสุดวิสัย" ใช้อย่างไรในทางปฏิบัติ
| ที่มา | ประเด็น | ผลการวินิจฉัยหรือหลักตามตัวบท | บทเรียน |
|---|---|---|---|
| ตัวบท — มาตรา 8 | นิยามของเหตุสุดวิสัย | ต้องเป็นเหตุที่ไม่อาจป้องกันได้ แม้ผู้ต้องประสบหรือใกล้จะต้องประสบเหตุนั้นจะได้จัดการระมัดระวังตามสมควรอันพึงคาดหมายได้จากบุคคลในฐานะและภาวะเช่นนั้น (ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 8) | การเกิดพายุหรือคลื่นแรงเพียงอย่างเดียวยังไม่พอ ผู้อ้างต้องแสดงด้วยว่าได้ระมัดระวังตามสมควรแล้วแต่ยังป้องกันไม่ได้ |
| ฎ. 6405/2538 | สินค้าเสียหายจากพายุขณะขนส่งทางเรือ | ศาลไม่รับฟัง — FM ไม่สำเร็จ | ผู้ขนส่งไม่พิสูจน์ว่าได้ใช้มาตรการป้องกันทุกวิถีทางแล้ว — ไม่เข้าเงื่อนไข ป.พ.พ. มาตรา 8 |
| ตัวบท — มาตรา 219 | การชำระหนี้กลายเป็นพ้นวิสัย | ลูกหนี้หลุดพ้นจากการชำระหนี้เมื่อการชำระหนี้กลายเป็นพ้นวิสัยเพราะพฤติการณ์ที่เกิดขึ้นภายหลังที่ได้ก่อหนี้ และลูกหนี้ไม่ต้องรับผิดชอบ (ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 219) | หากพฤติการณ์นั้นเป็นเรื่องที่ลูกหนี้ต้องรับผิดชอบ ลูกหนี้ไม่หลุดพ้นจากการชำระหนี้ตามมาตรานี้ จึงควรวางแผนสำรองไว้สำหรับเหตุที่อยู่ในความควบคุมของตน |
กรณีศึกษานี้เป็นตัวอย่างสมมติเพื่อการอธิบายหลักกฎหมาย ไม่ใช่คำพิพากษาจริง
บริษัท A เป็นผู้ประกอบการร้านอาหาร SME เช่าพื้นที่ในศูนย์การค้าขนาดใหญ่ สัญญาเช่า 3 ปี เมื่อรัฐบาลออกประกาศห้ามการชุมนุมและปิดศูนย์การค้าตามพระราชกำหนดการบริหารราชการในสถานการณ์ฉุกเฉิน พ.ศ. 2548 บริษัท A ไม่สามารถดำเนินกิจการได้เป็นเวลา 3 เดือน
เจ้าของพื้นที่ฟ้องเรียกค่าเช่าเต็มจำนวน บริษัท A อ้างเหตุสุดวิสัยตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 8 และมาตรา 372 (สัญญาต่างตอบแทน)
ผลลัพธ์: ศาลรับฟังเหตุสุดวิสัยบางส่วน — ลดค่าเช่า 50% สำหรับช่วงที่ถูกสั่งปิด และขยายระยะเวลาชำระค่าเช่าส่วนที่เหลือ
บทเรียน: ผู้เช่าต้องแจ้งเจ้าของพื้นที่เป็นลายลักษณ์อักษรทันทีที่ได้รับผลกระทบ และเสนอแผนเจรจาโดยไม่รอ
กรณีศึกษานี้เป็นตัวอย่างสมมติเพื่อการอธิบายหลักกฎหมาย ไม่ใช่คำพิพากษาจริง
บริษัท B ผู้ผลิตชิ้นส่วนรถยนต์ไม่สามารถส่งมอบสินค้าตามสัญญาได้เพราะโรงงานถูกน้ำท่วมในเหตุการณ์น้ำท่วมใหญ่ปี 2554 ผู้ซื้อเรียกค่าปรับความล่าช้า 5% ต่อเดือน
ศาลรับฟังว่าน้ำท่วมใหญ่ปี 2554 เป็นเหตุสุดวิสัย (แตกต่างจากน้ำท่วมตามฤดูกาลปกติ) ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 8 และมาตรา 219 ยกเว้นค่าปรับและขยายเวลาส่งมอบ
บทเรียน: สัญญาควรระบุ "น้ำท่วมใหญ่" หรือ "อุทกภัย" เป็น FM เหตุการณ์โดยชัดเจน และควรมีแผน Business Continuity Plan เพื่อพิสูจน์ว่าได้พยายามแก้ไขสถานการณ์แล้ว
กรณีศึกษานี้เป็นตัวอย่างสมมติเพื่อการอธิบายหลักกฎหมาย ไม่ใช่คำพิพากษาจริง
บริษัท C ผู้รับเหมาก่อสร้างอ้างว่า "ขาดแคลนแรงงานและวัสดุก่อสร้างเนื่องจาก COVID-19" ทำให้งานล่าช้า เจ้าของโครงการหักค่าปรับ
บริษัท C ไม่สามารถพิสูจน์ได้ว่าได้พยายามหาแรงงานและวัสดุทดแทนจากแหล่งอื่นครบถ้วนแล้ว ศาลวินิจฉัยว่าความขาดแคลนแรงงานและวัสดุไม่ถึงขนาดทำให้ปฏิบัติตามสัญญาไม่ได้เลย ตาม ป.พ.พ. มาตรา 8
Option A: รวบรวมหลักฐานทุกขั้นตอนที่พยายามบรรเทาผลกระทบ | Option B: ขอ Hardship Clause เพื่อเจรจาใหม่แทน FM
สำหรับสัญญาที่มีคู่สัญญาต่างประเทศ ICC (International Chamber of Commerce) ได้เผยแพร่ ICC Force Majeure Clause 2020 เพื่อเป็นมาตรฐานอ้างอิง ซึ่งมีความครอบคลุมกว่าการอ้างตัวบทกฎหมายไทยโดยตรง หากต้องการนำมาใช้ควรปรับให้สอดคล้องกับกฎหมายไทยและเพิ่มบทบัญญัติเกี่ยวกับระยะเวลาแจ้งตามที่คู่สัญญาตกลงกัน โดยเฉพาะในสัญญาก่อสร้าง สัญญา EPC และสัญญาซื้อขายสินค้าระหว่างประเทศ การมีข้อ FM ที่อ้างอิงมาตรฐานสากลจะช่วยลดข้อพิพาทในชั้นอนุญาโตตุลาการระหว่างประเทศได้อย่างมีประสิทธิภาพ นอกจาก ICC แล้ว UNIDROIT Principles 2016 Article 7.1.7 ยังเป็นอีกมาตรฐานที่ใช้อ้างอิงได้ โดยเฉพาะในสัญญาที่เลือกใช้หลักกฎหมายทั่วไป (General Principles of Law) แทนกฎหมายของประเทศใดประเทศหนึ่ง
เมื่อเกิดเหตุการณ์ที่ไม่คาดฝัน ให้ดำเนินการตามลำดับนี้ทันที ก่อนที่จะเสียสิทธิ์หรือเกิดความรับผิด
องค์กรที่มีสัญญาสำคัญหลายฉบับควรมีแผนรับมือ FM ล่วงหน้า ได้แก่ ระบุบุคคลรับผิดชอบ ร่าง Template หนังสือแจ้ง FM ไว้ล่วงหน้า ทำ FM Register สำหรับสัญญาสำคัญ และซ้อมขั้นตอนปฏิบัติปีละครั้ง การเตรียมพร้อมช่วยลดเวลาตอบสนองและป้องกันการเสียสิทธิ์จากการแจ้งช้า
เหตุสุดวิสัยไม่ใช่ข้ออ้างสำเร็จรูปที่ใช้ได้ทุกสถานการณ์ ต้องเข้าองค์ประกอบครบถ้วนตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 8 โดยเฉพาะอย่างยิ่ง ต้องเป็น "ความเป็นไปไม่ได้" ไม่ใช่แค่ "ความยากลำบาก" บทเรียนจาก COVID-19 ชี้ให้เห็นว่าการเตรียมข้อสัญญา Force Majeure ที่ชัดเจนตั้งแต่ต้น ครอบคลุมนิยาม กระบวนการแจ้ง ผลของ FM และระยะเวลาสูงสุด คือวิธีที่ดีที่สุดในการป้องกันข้อพิพาทที่ไม่จำเป็น หลัก LAS Shield: เตรียมข้อ FM ก่อนเกิดเหตุ ไม่ใช่รอให้เกิดแล้วค่อยหาทางออก
อ่านเพิ่มเติม: LAS Shield ตอนที่ 7 — Warranty กับ Guarantee รับประกันและค้ำประกันตามกฎหมายไทย
Disclaimer: บทความนี้จัดทำเพื่อวัตถุประสงค์ทางวิชาการและให้ความรู้ทั่วไปเท่านั้น ไม่ถือเป็นคำแนะนำทางกฎหมายเฉพาะราย ผู้อ่านควรปรึกษาที่ปรึกษากฎหมายก่อนตัดสินใจดำเนินการใด ๆ | This article is for general informational purposes only and does not constitute legal advice.