Non-Compete — ข้อห้ามแข่งขันในกฎหมายไทย บังคับใช้ได้แค่ไหน? ✓

✓ ตรวจทบทวนข้อกฎหมายล่าสุดเมื่อวันที่ 28 กันยายน 2569

ธันย์ธรณ์เทพ แย้มอุทัย, Ph.D. | LAS Legal | ปรับปรุงล่าสุด 28 กันยายน 2569

บทนำ: ข้อห้ามแข่งขันต้องพิจารณาทั้งสัญญาและผลต่อการประกอบอาชีพ

ข้อห้ามแข่งขัน (Non-Compete) คือข้อตกลงที่จำกัดการทำงานหรือการประกอบธุรกิจบางลักษณะ การลงนามในสัญญาไม่ได้ทำให้ข้อจำกัดทุกประการมีผลบังคับตามที่เขียนไว้เสมอไป ผู้ร่างและผู้ลงนามจึงควรอ่านขอบเขตของข้อจำกัดควบคู่กับกฎหมายที่เกี่ยวข้อง

หลักกฎหมาย: ความสมบูรณ์ของข้อตกลงและขอบเขตการบังคับ

      มาตรา ๑๕๐  การใดมีวัตถุประสงค์เป็นการต้องห้ามชัดแจ้งโดยกฎหมายเป็นการพ้นวิสัยหรือเป็นการขัดต่อความสงบเรียบร้อยหรือศีลธรรมอันดีของประชาชน การนั้นเป็นโมฆะ

      มาตรา ๑๕๑  การใดเป็นการแตกต่างกับบทบัญญัติของกฎหมาย ถ้ามิใช่กฎหมายอันเกี่ยวกับความสงบเรียบร้อยหรือศีลธรรมอันดีของประชาชน การนั้นไม่เป็นโมฆะ

      มาตรา ๓๘๓  ถ้าเบี้ยปรับที่ริบนั้นสูงเกินส่วน ศาลจะลดลงเป็นจำนวนพอสมควรก็ได้ ในการที่จะวินิจฉัยว่าสมควรเพียงใดนั้น ท่านให้พิเคราะห์ถึงทางได้เสียของเจ้าหนี้ทุกอย่างอันชอบด้วยกฎหมาย ไม่ใช่แต่เพียงทางได้เสียในเชิงทรัพย์สิน เมื่อได้ใช้เงินตามเบี้ยปรับแล้ว สิทธิเรียกร้องขอลดก็เป็นอันขาดไป

      นอกจากกรณีที่กล่าวไว้ในมาตรา ๓๗๙ และมาตรา ๓๘๒ ท่านให้ใช้วิธีเดียวกันนี้บังคับ ในเมื่อบุคคลสัญญาว่าจะให้เบี้ยปรับเมื่อตนกระทำหรืองดเว้นกระทำการอันหนึ่งอันใดนั้นด้วย

ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 150 เป็นหลักทั่วไปเกี่ยวกับวัตถุประสงค์ของนิติกรรม ส่วนมาตรา 151 กล่าวถึงการตกลงแตกต่างจากบทบัญญัติของกฎหมายที่ไม่เกี่ยวกับความสงบเรียบร้อยหรือศีลธรรมอันดีของประชาชน บทบัญญัติทั้งสองไม่ได้กำหนดระยะเวลาห้ามแข่งขันที่ใช้ได้กับสัญญาทุกฉบับ

พระราชบัญญัติว่าด้วยข้อสัญญาที่ไม่เป็นธรรม พ.ศ. 2540 มาตรา 5 กล่าวถึงข้อตกลงจำกัดสิทธิหรือเสรีภาพในการประกอบอาชีพการงาน หรือการทำนิติกรรมเกี่ยวกับการประกอบธุรกิจการค้าหรือวิชาชีพโดยเฉพาะ หากข้อตกลงนั้นไม่เป็นโมฆะ แต่ทำให้ผู้ถูกจำกัดต้องรับภาระมากกว่าที่จะพึงคาดหมายได้ตามปกติ กฎหมายให้มีผลบังคับได้เพียงเท่าที่เป็นธรรมและพอสมควรแก่กรณี

มาตรา 5 วรรคสองกำหนดให้พิเคราะห์ขอบเขตพื้นที่และระยะเวลาของการจำกัดสิทธิหรือเสรีภาพ ความสามารถและโอกาสในการประกอบอาชีพการงานหรือการทำนิติกรรมในรูปแบบอื่นหรือกับบุคคลอื่นของผู้ถูกจำกัด รวมทั้งทางได้เสียทุกอย่างอันชอบด้วยกฎหมายของคู่สัญญา อ่าน ตัวบทจากกระทรวงยุติธรรม หน้า 2–3 หรือ สำเนาตัวบท

Civil and Commercial Code — official source (pages 30, 70)

LAS Shield Methodology: เริ่มจากประโยชน์ที่ต้องการคุ้มครอง

แนวทางนี้เป็นข้อเสนอสำหรับการเตรียมสัญญา ไม่ใช่เกณฑ์รับรองผลคดีหรือข้อสันนิษฐานว่าข้อตกลงจะบังคับได้

เวลา พื้นที่ และกิจกรรมที่ถูกจำกัด

ประเมินภาระและความเป็นธรรมจากข้อเท็จจริง

สำหรับการเตรียมข้อเท็จจริงตามมาตรา 5 ควรเปรียบเทียบสิ่งที่ฝ่ายหนึ่งต้องการคุ้มครองกับภาระที่อีกฝ่ายต้องรับ ตารางต่อไปนี้เป็นโจทย์สมมติสำหรับการเรียน ไม่ใช่คำพิพากษาหรือการคาดการณ์ผลคดี

ลูกจ้างและผู้ขายกิจการ: ข้อเท็จจริงที่ต้องพิจารณาต่างกัน

สัญญาจ้างแรงงานและสัญญาขายกิจการอาจมีประโยชน์และภาระของคู่สัญญาแตกต่างกัน แต่ไม่ควรสรุปว่าการขายกิจการทำให้ข้อห้ามที่กว้างกว่ามีผลบังคับเสมอ หรือกำหนดช่วงปีมาตรฐานแยกตามสถานะของคู่สัญญาโดยไม่มีข้อเท็จจริงรองรับ

ค่าตอบแทนสำหรับข้อจำกัด

มาตรา 5 ไม่ได้กำหนดอัตราค่าตอบแทนพิเศษหรือระบุว่าการจ่ายเงินทำให้ข้อห้ามแข่งขันบังคับได้โดยอัตโนมัติ หากคู่สัญญาตกลงค่าตอบแทน ควรระบุจำนวน กำหนดจ่าย เงื่อนไข และผลเมื่อมีการยกเลิกข้อจำกัดให้ชัดเจน พร้อมประเมินทางได้เสียและภาระทั้งหมดตามตัวบท

การจำกัดผลบังคับตามมาตรา 5

การบังคับได้เพียงเท่าที่เป็นธรรมและพอสมควรแก่กรณีตามมาตรา 5 ใช้กับข้อตกลงที่ไม่เป็นโมฆะและเข้าเงื่อนไขของมาตรานี้ จึงต้องแยกจากการวินิจฉัยความเป็นโมฆะตามมาตรา 150 ไม่ควรร่างข้อห้ามให้กว้างไว้ก่อนโดยคาดหมายว่าจะได้รับการปรับให้เหมาะสมเสมอ

ตารางทบทวนร่างโดยไม่คาดการณ์ผลคดี

เตรียมข้อมูลเมื่อเกิดข้อพิพาท

ก่อนเรียกร้องให้อีกฝ่ายปฏิบัติตามข้อห้าม ควรให้นักกฎหมายตรวจความสมบูรณ์และขอบเขตที่อาจบังคับได้ของข้อตกลง ตรวจพฤติการณ์ที่กล่าวหาว่าฝ่าฝืน และรวบรวมหลักฐานความเสียหายกับความเชื่อมโยงของเหตุการณ์ ไม่ควรถือว่าการย้ายไปทำงานกับคู่แข่งพิสูจน์ความผิดหรือความเสียหายได้ทุกกรณี

หากมีเบี้ยปรับ ต้องพิจารณาประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 383 ซึ่งให้ศาลลดเบี้ยปรับที่สูงเกินส่วนได้ โดยพิเคราะห์ทางได้เสียของเจ้าหนี้ทุกอย่างอันชอบด้วยกฎหมาย ไม่ใช่แต่ทางได้เสียในเชิงทรัพย์สิน เมื่อได้ใช้เงินตามเบี้ยปรับแล้ว สิทธิเรียกร้องขอลดก็เป็นอันขาดไป ทั้งนี้ มาตราดังกล่าวไม่ได้ทำให้ข้อห้ามแข่งขันที่ไม่สมบูรณ์กลับสมบูรณ์ขึ้น

หากประสงค์จะขอมาตรการชั่วคราว ควรให้นักกฎหมายตรวจศาลที่มีอำนาจ กฎหมายวิธีพิจารณาที่ใช้ เงื่อนไขของคำขอ และหลักฐานสำหรับคดีนั้นโดยเฉพาะ บทความนี้ไม่ได้รับรองว่าจะได้รับคำสั่งห้ามทันทีเมื่อมีข้อพิพาท

แนวทางเตรียมร่างข้อห้ามแข่งขัน

1. ระบุคู่สัญญา กฎหมายที่ใช้บังคับ และประโยชน์ที่ต้องการคุ้มครอง
2. กำหนดกิจกรรม พื้นที่ และระยะเวลาที่เสนอให้จำกัด พร้อมเหตุผล
3. แยกข้อห้ามแข่งขัน การรักษาความลับ และข้อจำกัดการชักชวนลูกค้าหรือบุคลากรให้เข้าใจได้ชัดเจน
4. บันทึกค่าตอบแทนที่ตกลง เงื่อนไขยกเว้น และวิธีปลดข้อจำกัด หากมี
5. ตรวจผลกระทบต่อสิทธิของลูกจ้างและกฎหมายอื่นที่เกี่ยวข้องก่อนลงนาม

Checklist ก่อนลงนาม

FAQ — คำถามที่พบบ่อย

ทางเลือกที่ควรประเมินควบคู่กัน

การรักษาความลับและข้อจำกัดการชักชวนลูกค้า (Non-Solicitation) อาจใช้ตอบวัตถุประสงค์ที่ต่างจากข้อห้ามแข่งขัน แต่ไม่ได้ชอบด้วยกฎหมายโดยอัตโนมัติเพียงเพราะใช้ชื่ออื่น ควรตรวจขอบเขต ผลต่อการประกอบอาชีพ และกฎหมายที่ใช้กับแต่ละข้อ

สำหรับสิทธิในผลงานและทรัพย์สินทางปัญญา ควรตรวจประเภทสิทธิ ผู้สร้างสรรค์ ลักษณะการจ้าง และข้อตกลงที่เกี่ยวข้องโดยเฉพาะ ไม่ควรสรุปว่านายจ้างเป็นเจ้าของผลงานทุกประเภทจากข้อสัญญาทั่วไปเพียงข้อเดียว

Garden Leave: ต้องกำหนดสถานะและเงื่อนไขให้ชัดเจน

ในที่นี้ Garden Leave หมายถึงแนวทางที่คู่สัญญาประสงค์ให้มีช่วงไม่ต้องปฏิบัติงานแต่ยังได้รับค่าตอบแทนตามที่ตกลง ก่อนนำมาใช้ควรตรวจว่าสัญญาจ้างยังดำรงอยู่หรือสิ้นสุดแล้ว สิทธิและหน้าที่ใดคงอยู่ และข้อจำกัดการทำงานอื่นมีขอบเขตอย่างไร การจ่ายค่าตอบแทนเพียงอย่างเดียวไม่ได้ยืนยันว่าข้อจำกัดทั้งหมดเป็นธรรม

สิทธิประโยชน์เพื่อรักษาบุคลากร

โบนัสตามเงื่อนไข หุ้น หรือสิทธิประโยชน์ที่ทยอยได้รับเป็นแนวทางที่องค์กรอาจนำมาพิจารณา แต่ควรตรวจเงื่อนไขการเกิดสิทธิ การจ่าย การสิ้นสุดการจ้าง และกฎหมายที่เกี่ยวข้องก่อนใช้ ไม่ควรถือว่าการเรียกคืนเงินหรือการตัดสิทธิที่เขียนไว้บังคับได้เสมอ หรือเป็นวิธีที่ไม่มีความเสี่ยงทางกฎหมาย

โครงข้อความสำหรับเตรียมร่างเฉพาะกรณี

โครงข้อความนี้ยังไม่ใช่ข้อสัญญาพร้อมใช้ ต้องเติมข้อเท็จจริง ประเมินภาระตามมาตรา 5 และตรวจความสมบูรณ์ตามกฎหมายก่อน การกำหนดเงื่อนไขสิ้นผลเมื่อเลิกจ้างเป็นเรื่องที่ต้องพิจารณาและตกลงให้ชัด ไม่ควรเสนอเป็นผลอัตโนมัติสำหรับทุกสัญญา

การนำไปใช้ในการเรียนและการอบรม

ให้ผู้เรียนเลือกโจทย์สมมติหนึ่งกรณี ระบุประโยชน์ที่คุ้มครองและภาระของแต่ละฝ่าย แล้วเสนอขอบเขตข้อจำกัดพร้อมเหตุผล จากนั้นให้เปรียบเทียบกับมาตรา 5 โดยแยกข้อเท็จจริงที่ทราบ ข้อมูลที่ยังต้องหา และข้อเสนอในการร่างออกจากกัน บทความฉบับนี้อธิบายจากตัวบทและไม่ได้เสนอคำพิพากษาเฉพาะคดีหรือสถิติระยะเวลาที่ศาลยอมรับ