ธันย์ธรณ์เทพ แย้มอุทัย, Ph.D. | LAS Legal | 3 เมษายน 2569 (ปรับปรุง 15 เมษายน 2569)
สิทธิเรียกร้องทุกอย่างมีวันหมดอายุ — ถ้าคุณไม่ฟ้องภายในเวลาที่กฎหมายกำหนด สิทธิเรียกร้องนั้นจะขาดอายุความ และลูกหนี้มีสิทธิยกอายุความขึ้นปฏิเสธการชำระหนี้ได้ ผู้ประกอบการหลายรายสูญเสียสิทธิเรียกร้องเงินหลายล้านบาทเพียงเพราะไม่ทราบหรือลืมกำหนดเวลาที่กฎหมายให้ไว้ การเข้าใจอายุความจึงเป็นเรื่องที่ทุก SME ต้องรู้
ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 193/9 อายุความทั่วไปสำหรับสิทธิเรียกร้องคือ 10 ปี นับแต่ขณะที่อาจบังคับสิทธิเรียกร้องได้ เว้นแต่กฎหมายจะกำหนดไว้เป็นอย่างอื่น หลักนี้ทำหน้าที่เป็น "อายุความเริ่มต้น" สำหรับสิทธิเรียกร้องที่กฎหมายเฉพาะไม่ได้กำหนดระยะเวลาไว้
ระบบอายุความในกฎหมายไทยตั้งอยู่บนหลักการสำคัญสองประการ คือ (1) ความแน่นอนทางกฎหมาย (Legal Certainty) — คู่กรณีต้องรู้ว่าสิทธิและหน้าที่ของตนจะสิ้นสุดเมื่อใด และ (2) ความยุติธรรม — ลูกหนี้ไม่ควรถูกเรียกร้องในช่วงเวลาที่หลักฐานสูญหายหรือเหตุการณ์เกิดนานเกินไปจนจำไม่ได้
| # | ประเภทสิทธิเรียกร้อง | อายุความ | มาตราอ้างอิง | จุดเริ่มนับ |
|---|---|---|---|---|
| 1 | สิทธิเรียกร้องทั่วไป (กรณีไม่มีกฎหมายเฉพาะ) | 10 ปี | ปพพ. ม.193/9 | วันที่อาจบังคับสิทธิเรียกร้องได้ |
| 2 | ดอกเบี้ยค้างชำระ เงินที่เจ้าหนี้ต้องจ่ายเป็นคราว ๆ | 5 ปี | ปพพ. ม.193/33(1) | วันครบกำหนดจ่ายแต่ละคราว |
| 3 | ค่าเช่าทรัพย์สิน ค่าเช่าซื้อ | 5 ปี | ปพพ. ม.193/33(4) | วันครบกำหนดชำระแต่ละงวด |
| 4 | เงินที่ระงับคดีหรือตกลงชำระเป็นคราว ๆ | 5 ปี | ปพพ. ม.193/33(5) | วันครบกำหนดแต่ละคราว |
| 5 | ค่าจ้างทำของ (จ้างทำของ) | 2 ปี | ปพพ. ม.193/34(1) | วันส่งมอบงาน หรือวันสิ้นสุดสัญญา |
| 6 | ค่าบริการวิชาชีพ (แพทย์ ทนาย วิศวกร) | 2 ปี | ปพพ. ม.193/34(2) | วันที่ให้บริการเสร็จสิ้น |
| 7 | ค่าขนส่ง ค่าระวางเรือ | 2 ปี | ปพพ. ม.193/34(4) | วันส่งมอบหรือควรส่งมอบ |
| 8 | สินค้าที่ผู้ค้าปลีกขายไป | 2 ปี | ปพพ. ม.193/34(7) | วันส่งมอบสินค้า |
| 9 | ค่าสินจ้างแรงงาน เงินเดือน | 2 ปี | ปพพ. ม.193/34(9) | วันครบกำหนดชำระแต่ละงวด |
| 10 | ละเมิด (นับจากวันรู้ตัวผู้ทำละเมิดและรู้ความเสียหาย) | 1 ปี | ปพพ. ม.448 วรรค 1 | วันที่รู้ตัวผู้ทำละเมิดและรู้ความเสียหาย |
| 11 | ละเมิด (นับจากวันทำละเมิด — อย่างแน่แท้) | 10 ปี | ปพพ. ม.448 วรรค 1 | วันเกิดเหตุละเมิด (ไม่ว่าจะรู้หรือไม่) |
| 12 | ตั๋วแลกเงิน / ตั๋วสัญญาใช้เงิน (ต่อผู้สั่งจ่ายหรือผู้รับรอง) | 3 ปี | ปพพ. ม.1001 | วันครบกำหนดตั๋ว |
| 13 | เช็ค (ต่อธนาคาร) | 1 ปี | ปพพ. ม.1002 | วันที่เช็คถึงกำหนด |
| 14 | สัญญากู้ยืมเงิน | 10 ปี | ปพพ. ม.193/9 | วันครบกำหนดชำระคืน |
| 15 | คำพิพากษาของศาล | 10 ปี | ปพพ. ม.193/32 | วันคำพิพากษาถึงที่สุด |
ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 193/12 อายุความเริ่มนับตั้งแต่ขณะที่อาจบังคับสิทธิเรียกร้องได้เป็นต้นไป และตามมาตรา 193/3 วรรคสอง ระยะเวลาที่คำนวณเป็นวัน สัปดาห์ เดือน หรือปี ให้เริ่มนับตั้งแต่วันแรกถัดจากวันแห่งเหตุ (ไม่นับวันแรก)
ตัวอย่างการนับ: สัญญากู้ยืมกำหนดชำระคืนวันที่ 1 มกราคม 2566 อายุความเริ่มนับวันที่ 2 มกราคม 2566 และจะครบกำหนด 10 ปี ในวันที่ 1 มกราคม 2576 (ไม่ใช่ 2 มกราคม 2576)
หากสิทธิเรียกร้องมีเงื่อนไข อายุความจะเริ่มนับตั้งแต่วันที่เงื่อนไขสำเร็จ ไม่ใช่วันทำสัญญา เช่น สัญญาขายที่มีเงื่อนไขว่า "ต้องรับรองคุณภาพผ่านก่อน" อายุความจะเริ่มนับจากวันที่รับรองคุณภาพผ่าน ไม่ใช่วันทำสัญญา
เมื่ออายุความสะดุดหยุดลง เวลาที่ผ่านมาทั้งหมดก่อนหน้านั้นจะ "ถูกลบ" และเริ่มนับใหม่ตั้งแต่เหตุที่ทำให้สะดุดหยุดลงสิ้นสุด ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 193/15 สาเหตุที่ทำให้อายุความสะดุดหยุดลง ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 193/14 ได้แก่:
| # | เหตุสะดุดหยุดลง | ตัวอย่าง | ผล |
|---|---|---|---|
| 1 | ลูกหนี้รับสภาพหนี้โดยชำระหนี้บางส่วน | ลูกหนี้โอนเงิน 10,000 บาทเพื่อชำระบางส่วน | เริ่มนับอายุความใหม่จากวันชำระ |
| 2 | ลูกหนี้ชำระดอกเบี้ย | ลูกหนี้โอนดอกเบี้ยงวดเดือนกันยายน | เริ่มนับอายุความใหม่จากวันชำระ |
| 3 | ลูกหนี้ให้หลักประกัน | ลูกหนี้นำที่ดินมาจดจำนองเพิ่ม | เริ่มนับอายุความใหม่จากวันจดทะเบียน |
| 4 | ลูกหนี้ทำหนังสือรับสภาพหนี้ | ลูกหนี้ส่งอีเมลยืนยันว่าจะชำระหนี้ภายใน 30 วัน | เริ่มนับอายุความใหม่จากวันที่อีเมล |
| 5 | เจ้าหนี้ยื่นฟ้องต่อศาล | ยื่นคำฟ้องต่อศาลแพ่ง | อายุความสะดุดตั้งแต่วันยื่นฟ้อง |
| 6 | เจ้าหนี้ยื่นคำร้องขอรับชำระหนี้ | ยื่นคำร้องในคดีล้มละลาย/ชำระบัญชี | อายุความสะดุดตั้งแต่วันยื่นคำร้อง |
การงดอายุความแตกต่างจากการสะดุดหยุดลง กล่าวคือ เวลาที่ผ่านมาก่อนหน้าไม่ถูกลบ แต่เพียงหยุดนับในช่วงที่มีเหตุงด เมื่อเหตุนั้นหมดลง อายุความจะดำเนินต่อจากจุดที่ค้างอยู่ ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 193/20 ถึง 193/24
| เหตุงดอายุความ | มาตรา | รายละเอียด |
|---|---|---|
| ระหว่างบิดามารดากับบุตร | ปพพ. ม.193/20 | อายุความระหว่างบิดามารดากับผู้อยู่ในปกครอง ไม่นับในช่วงที่ยังอยู่ในปกครอง |
| ระหว่างสามีภริยา | ปพพ. ม.193/21 | อายุความระหว่างคู่สมรสจะงดในช่วงที่สมรสยังมีผลอยู่ |
| ผู้เยาว์หรือผู้วิกลจริตไม่มีผู้แทน | ปพพ. ม.193/22 | งดจนกว่าจะมีผู้แทนโดยชอบธรรม |
| เหตุสุดวิสัย | ปพพ. ม.193/23 | หากมีเหตุสุดวิสัยที่ทำให้ไม่สามารถฟ้องคดีได้ใน 6 เดือนสุดท้ายก่อนขาดอายุความ งดอายุความในช่วงนั้น |
ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 193/30 ลูกหนี้สามารถสละสิทธิในการยกอายุความขึ้นต่อสู้ได้ แต่จะสละก่อนที่จะขาดอายุความไม่ได้ ต้องรอให้อายุความขาดก่อนจึงจะสละได้
การสละอายุความมักเกิดขึ้นเมื่อลูกหนี้ต้องการรักษาความสัมพันธ์ทางธุรกิจกับเจ้าหนี้ หรือเมื่อมีการเจรจาตกลงชำระหนี้หลังจากขาดอายุความแล้ว การสละอายุความไม่จำเป็นต้องมีรูปแบบพิเศษ สามารถทำโดยปริยายได้ เช่น การชำระหนี้หลังขาดอายุความโดยรู้อยู่ว่าอายุความขาดแล้ว
| วิธีการ | ผลที่ได้ | ข้อพิจารณา |
|---|---|---|
| ยื่นฟ้องคดี | อายุความสะดุดหยุดลง | ต้นทุนสูง แต่มีผลทางกฎหมายชัดเจน |
| ขอให้ลูกหนี้รับสภาพหนี้ | อายุความสะดุดหยุดลงและนับใหม่ | ประหยัดกว่า แต่ต้องได้รับความร่วมมือ |
| รับชำระหนี้บางส่วน | อายุความสะดุดหยุดลงและนับใหม่ | ต้องมีหลักฐานการรับชำระ |
| ทำบันทึกข้อตกลงผ่อนชำระใหม่ | เปลี่ยนเป็นสัญญาใหม่ อายุความใหม่ | ต้องมีการเซ็นเอกสารใหม่ |
หลักการ: การรับสภาพหนี้ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 193/14 ที่จะทำให้อายุความสะดุดหยุดลงได้นั้น ต้องเป็นการแสดงออกที่ชัดแจ้งว่ายอมรับว่ามีหนี้อยู่จริง เพียงแค่การชำระเงินบางส่วนโดยไม่ระบุว่าเป็นการชำระหนี้รายใด อาจไม่เพียงพอที่จะถือเป็นการรับสภาพหนี้
ผลในทางปฏิบัติ: เจ้าหนี้ควรให้ลูกหนี้ระบุในใบรับเงินหรือหลักฐานการชำระว่า "ชำระหนี้ตามสัญญา [ฉบับที่/วันที่]" เพื่อให้ครบองค์ประกอบ
[ต้องยืนยันเลขฎีกา] — ตรวจสอบจาก deka.supremecourt.or.th คำว่า "รับสภาพหนี้"
หลักการ: อายุความค่าจ้างทำของตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 193/34(1) เป็น 2 ปี นับจากวันส่งมอบงานหรือวันที่สิ้นสุดสัญญา ศาลฎีกาวินิจฉัยว่าหากงานแล้วเสร็จและส่งมอบไปแล้วแต่ไม่ได้ออกใบวางบิล จุดเริ่มนับอายุความยังคงเป็นวันส่งมอบ ไม่ใช่วันออกใบวางบิล
ผลในทางปฏิบัติ: ผู้รับจ้างที่ส่งมอบงานแล้วต้องเรียกเก็บค่าจ้างภายใน 2 ปีนับจากวันส่งมอบ การเลื่อนออกใบแจ้งหนี้ไม่ทำให้อายุความขยายออกไป
[ต้องยืนยันเลขฎีกา] — ตรวจสอบจาก deka.supremecourt.or.th คำว่า "ค่าจ้างทำของ อายุความ"
ประเด็น: ข้อความ LINE ที่ลูกหนี้พิมพ์ว่า "จะโอนให้เร็ว ๆ นี้" หรือ "รอหน่อยนะ" — ศาลพิจารณาว่าข้อความดังกล่าวเป็น "การรับสภาพหนี้" ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 193/14 หรือไม่
หลักพิจารณา: ศาลดูว่าข้อความนั้น (1) ระบุได้ชัดว่ายอมรับมีหนี้อยู่จริง (2) ระบุจำนวนหรือที่มาของหนี้ได้ และ (3) มีเจตนาจะชำระ ข้อความที่กำกวมอาจไม่เพียงพอ ส่วนข้อความที่ระบุว่า "รับทราบหนี้ [จำนวน] บาท จะชำระภายใน [วันที่]" มีน้ำหนักทางกฎหมายสูงกว่ามาก
ข้อแนะนำ: เจ้าหนี้ควรเก็บ screenshot พร้อมวันเวลา และหากได้รับข้อความ ควรขอให้ลูกหนี้ยืนยันด้วยเอกสารเพิ่มเติม
[ต้องยืนยันเลขฎีกา] — แนวคำพิพากษาเรื่องนี้อยู่ระหว่างพัฒนาในศาลไทย ตรวจสอบล่าสุดจาก deka.supremecourt.or.th
หลักการ: ค่าเช่าทรัพย์สินตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 193/33(4) มีอายุความ 5 ปีต่องวด ไม่ใช่นับจากวันสิ้นสุดสัญญาเช่า ดังนั้นค่าเช่างวดที่เกิน 5 ปีขึ้นไปอาจขาดอายุความแล้ว แม้ตัวสัญญาเช่ายังไม่สิ้นสุด
ผลในทางปฏิบัติ: ผู้ให้เช่าที่ปล่อยให้ผู้เช่าค้างชำระเกิน 5 ปีอาจสูญสิทธิเรียกร้องค่าเช่างวดเก่า แม้ยังมีสัญญาอยู่ก็ตาม
[ต้องยืนยันเลขฎีกา] — ตรวจสอบจาก deka.supremecourt.or.th คำว่า "ค่าเช่า อายุความ 5 ปี"
หลักการ: เมื่อคู่กรณีทำบันทึกข้อตกลงผ่อนชำระหนี้ใหม่ ซึ่งเป็นสัญญาแยกต่างหาก อายุความของสัญญาใหม่นั้นจะเริ่มนับใหม่ตามประเภทของสัญญา ศาลฎีกาวินิจฉัยว่าการทำข้อตกลงผ่อนชำระไม่เพียงแค่ทำให้อายุความสะดุดหยุดลง แต่สร้าง "สัญญาใหม่" ที่มีอายุความของตัวเอง
ผลในทางปฏิบัติ: หากหนี้เดิมใกล้ขาดอายุความ การให้ลูกหนี้ทำบันทึกข้อตกลงผ่อนชำระใหม่พร้อมลงลายมือชื่อ เป็นวิธีที่มีประสิทธิภาพสูงกว่าการพึ่งหลักฐานรับสภาพหนี้
[ต้องยืนยันเลขฎีกา] — ตรวจสอบจาก deka.supremecourt.or.th คำว่า "ข้อตกลงผ่อนชำระ อายุความ"
ข้อเท็จจริง (anonymized): บริษัท A (ผู้รับจ้าง) ออกแบบและติดตั้งระบบ IT ให้บริษัท B ส่งมอบงานสำเร็จในเดือนมีนาคม 2564 แต่ไม่ได้ออกใบวางบิลทันที เนื่องจากรอให้ลูกค้าตรวจรับงานอย่างเป็นทางการ จนกระทั่งเดือนพฤษภาคม 2566 จึงออกใบแจ้งหนี้ค่าจ้างทำของ 2.4 ล้านบาท แต่บริษัท B ยกอายุความขึ้นต่อสู้
ประเด็นกฎหมาย: ค่าจ้างทำของตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 193/34(1) มีอายุความ 2 ปีนับจากวันส่งมอบงาน เมื่อส่งมอบงานเดือนมีนาคม 2564 อายุความครบในเดือนมีนาคม 2566 การออกใบแจ้งหนี้เดือนพฤษภาคม 2566 จึงเกินกำหนด
บทเรียน: ผู้รับจ้างต้องเรียกเก็บค่าจ้างภายใน 2 ปีนับจากวันส่งมอบงาน ไม่ใช่นับจากวันออกใบแจ้งหนี้ ควรออกใบวางบิลพร้อมกับการส่งมอบหรือหลังจากนั้นไม่นาน และตั้งระบบแจ้งเตือน 6 เดือนก่อนอายุความครบ
ข้อเท็จจริง (anonymized): นาย B กู้เงินนาย A จำนวน 500,000 บาท กำหนดชำระคืนปี 2557 แต่ไม่ชำระ ปี 2563 นาย A ค้นพบข้อความ LINE ที่นาย B ส่งมาปี 2563 ว่า "รู้แล้วครับ จะโอนคืน 500,000 บาท พรุ่งนี้นะครับ" แม้ไม่ได้โอนจริง แต่ข้อความนี้ระบุจำนวนหนี้ชัดเจน
ประเด็นกฎหมาย: ข้อความที่ระบุจำนวนหนี้และแสดงเจตนาจะชำระอาจเข้าเงื่อนไขการรับสภาพหนี้ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 193/14 ทำให้อายุความสะดุดหยุดลงและเริ่มนับใหม่จากวันส่งข้อความ
บทเรียน: เจ้าหนี้ควรเก็บหลักฐานการสื่อสารทุกรูปแบบ โดยเฉพาะที่ลูกหนี้ยอมรับจำนวนหนี้ชัดเจน และหากมีข้อสงสัยควรให้ทนายความประเมินว่าข้อความนั้นเป็น "การรับสภาพหนี้" ในทางกฎหมายหรือไม่ ก่อนยื่นฟ้อง
ข้อเท็จจริง (anonymized): นาย C ให้บริษัท D เช่าอาคารพาณิชย์ตั้งแต่ปี 2558 ค่าเช่าเดือนละ 30,000 บาท บริษัท D ค้างชำระมาโดยตลอด ปี 2566 นาย C ต้องการฟ้องเรียกค่าเช่าย้อนหลัง 8 ปี รวม 2.88 ล้านบาท แต่ปรึกษาทนายจึงทราบว่าค่าเช่าก่อนปี 2561 (เกิน 5 ปี) ขาดอายุความแล้ว
ประเด็นกฎหมาย: ค่าเช่าทรัพย์สินตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 193/33(4) มีอายุความ 5 ปีต่องวด งวดที่ครบกำหนดก่อนปี 2561 จึงขาดอายุความแล้ว นาย C สูญสิทธิเรียกร้องค่าเช่าส่วนที่เกิน 5 ปีย้อนหลัง ประมาณ 1.08 ล้านบาท
บทเรียน: ผู้ให้เช่าต้องไม่ปล่อยให้ค่าเช่าค้างเกิน 5 ปีโดยไม่ดำเนินการ ควรยื่นฟ้องหรือขอให้ผู้เช่ารับสภาพหนี้เป็นลายลักษณ์อักษรก่อนครบ 5 ปีเสมอ
อายุความเป็นเรื่องที่ผู้ประกอบการมักประมาท ทำให้สูญเสียสิทธิเรียกร้องทั้งที่มีหลักฐานครบถ้วน การบริหารจัดการเอกสารสัญญาให้เป็นระบบ พร้อมติดตามวันครบกำหนดอายุความ และรู้จักใช้กลไกสะดุดหยุดลงอย่างถูกต้อง เป็นสิ่งจำเป็นสำหรับทุกธุรกิจ สำหรับสิทธิเรียกร้องมูลค่าสูง ควรปรึกษาทนายความเพื่อวางแผนก่อนอายุความจะขาด อย่ารอจนถึงวันสุดท้าย
Disclaimer: บทความนี้จัดทำเพื่อวัตถุประสงค์ทางวิชาการและให้ความรู้ทั่วไปเท่านั้น ไม่ถือเป็นคำแนะนำทางกฎหมายเฉพาะราย ผู้อ่านควรปรึกษาที่ปรึกษากฎหมายก่อนตัดสินใจดำเนินการใด ๆ