✓ ตรวจทบทวนข้อกฎหมายล่าสุดเมื่อวันที่ 28 กันยายน 2569 · ปรับปรุงเนื้อหาบนเว็บไซต์เมื่อวันที่ 29 กันยายน 2569
ธันย์ธรณ์เทพ แย้มอุทัย, Ph.D. | LAS Legal | 3 เมษายน 2569
ถ้าบริษัทเปรียบเหมือนคน หนังสือบริคณห์สนธิก็คือ DNA — มันกำหนดตั้งแต่ชื่อ ที่อยู่ ไปจนถึงสิ่งที่บริษัทสามารถทำได้ทั้งหมด หลายธุรกิจจดทะเบียนบริษัทแล้วก็ลืมไปว่าเอกสารนี้มีอยู่ จนกระทั่งต้องการขยายธุรกิจหรือขอใบอนุญาตพิเศษ จึงพบว่าวัตถุประสงค์ที่ระบุไว้ครอบคลุมธุรกิจใหม่ไม่ได้ การเข้าใจหนังสือบริคณห์สนธิอย่างถ่องแท้จึงเป็นรากฐานสำคัญของการบริหารบริษัทให้ถูกต้องตามกฎหมาย
หนังสือบริคณห์สนธิ (Memorandum of Association หรือ MOA) คือเอกสารก่อตั้งบริษัทจำกัดที่ต้องจดทะเบียนต่อนายทะเบียนตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1098 เป็นขั้นตอนแรกสุดก่อนที่จะมีการประชุมจัดตั้งบริษัทและจดทะเบียนบริษัท
ในระบบกฎหมายไทย หนังสือบริคณห์สนธิมีสถานะเป็นเอกสารมหาชน (Public Document) ที่บุคคลทั่วไปสามารถตรวจสอบได้จากกรมพัฒนาธุรกิจการค้า (DBD) โดยเนื้อหาในหนังสือบริคณห์สนธิเป็นข้อเท็จจริงที่บุคคลภายนอกสามารถอ้างอิงได้ในการทำธุรกรรมกับบริษัท บริษัทไม่สามารถอ้างว่าบุคคลภายนอกไม่ทราบข้อมูลในเอกสารนี้ได้
หนังสือบริคณห์สนธิแตกต่างจากข้อบังคับบริษัท (Articles of Association หรือ AOA) ในแง่ที่ MOA เป็นกรอบภายนอกของบริษัท กำหนดขอบเขตอำนาจและวัตถุประสงค์ที่บริษัทสามารถดำเนินการได้ ในขณะที่ AOA เป็นกฎเกณฑ์ภายในสำหรับการบริหารจัดการองค์กร
มาตรา ๑๐๙๗ บุคคลใด ๆ ตั้งแต่สองคนขึ้นไปจะเริ่มก่อการและตั้งเป็นบริษัทจำกัดก็ได้ โดยเข้าชื่อกันทำหนังสือบริคณห์สนธิ และกระทำการอย่างอื่นตามบทบัญญัติแห่งประมวลกฎหมายนี้
มาตรา ๑๐๙๘ หนังสือบริคณห์สนธินั้น ต้องมีรายการดังต่อไปนี้ คือ
(๑) ชื่อบริษัทอันคิดจะตั้งขึ้น ซึ่งต้องมีคำว่า “จำกัด” ไว้ปลายชื่อนั้นด้วยเสมอไป
(๒) ที่สำนักงานของบริษัทซึ่งบอกทะเบียนนั้นจะตั้งอยู่ ณ ที่ใดในพระราชอาณาเขต
(๓) วัตถุที่ประสงค์ทั้งหลายของบริษัท
(๔) ถ้อยคำสำแดงว่า ความรับผิดของผู้ถือหุ้นจะมีจำกัด
(๕) จำนวนทุนเรือนหุ้นซึ่งบริษัทคิดกำหนดจะจดทะเบียนแบ่งออกเป็นหุ้นมีมูลค่ากำหนดหุ้นละเท่าไร
(๖) ชื่อ สำนัก อาชีวะ และลายมือชื่อของบรรดาผู้เริ่มก่อการ ทั้งจำนวนหุ้นซึ่งต่างคนต่างเข้าชื่อซื้อไว้คนละเท่าใด
อ่านมาตรา ๑๐๙๗ และมาตรา ๑๐๙๘ ในกล่องด้านบนทั้งรายการ อย่าสรุปเหลือตารางอย่างเดียว
| # | รายการบังคับ | ข้อกำหนดเพิ่มเติม | มาตราอ้างอิง |
|---|---|---|---|
| 1 | ชื่อบริษัท | ต้องมีคำว่า "จำกัด" ต่อท้ายเสมอ ชื่อต้องไม่ซ้ำหรือคล้ายกับบริษัทอื่นที่จดทะเบียนแล้ว | ป.พ.พ. มาตรา 1098 (1) |
| 2 | สำนักงานแห่งใหญ่ | ระบุจังหวัดที่ตั้ง (ไม่ต้องระบุที่อยู่เต็ม แต่ต้องระบุจังหวัด) | ป.พ.พ. มาตรา 1098 (2) |
| 3 | วัตถุที่ประสงค์ | กิจกรรมทางธุรกิจที่บริษัทจะดำเนินการ ต้องชัดเจนและครอบคลุมกิจกรรมที่คาดว่าจะทำ | ป.พ.พ. มาตรา 1098 (3) |
| 4 | ทุนจดทะเบียน | ถ้อยคำสำแดงว่าความรับผิดของผู้ถือหุ้นมีจำกัด | ป.พ.พ. มาตรา 1098 (4) |
| 5 | ทุนจดทะเบียน | จำนวนทุนเรือนหุ้นที่แบ่งเป็นหุ้น พร้อมมูลค่าหุ้นละ ซึ่งตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1117 มูลค่าหุ้นต้องไม่ต่ำกว่าห้าบาท | ป.พ.พ. มาตรา 1098 (5) และมาตรา 1117 |
| 6 | ข้อมูลผู้เริ่มก่อการ | ชื่อ สำนัก อาชีพ ลายมือชื่อ และจำนวนหุ้นที่ผู้เริ่มก่อการแต่ละคนเข้าชื่อซื้อ อย่างน้อย 2 คน ตามมาตรา 1097 ซึ่งแก้ไขเพิ่มเติมโดย พ.ร.บ.แก้ไขเพิ่มเติมประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ (ฉบับที่ 23) พ.ศ. 2565 | ป.พ.พ. มาตรา 1097 และมาตรา 1098 (6) |
ข้อบังคับบริษัท (Articles of Association หรือ AOA) เป็นเอกสารที่กำหนดกฎเกณฑ์การบริหารงานภายในบริษัท ต่างจาก MOA ในหลายประการ:
| ประเด็น | หนังสือบริคณห์สนธิ (MOA) | ข้อบังคับบริษัท (AOA) |
|---|---|---|
| วัตถุประสงค์ | กำหนดขอบเขตภายนอกของบริษัท (ทำอะไรได้) | กำหนดกฎภายในของบริษัท (บริหารอย่างไร) |
| ผลต่อบุคคลภายนอก | บุคคลภายนอกผูกพันตามข้อมูลใน MOA ที่จดทะเบียน | ผลต่อบุคคลภายในบริษัทเป็นหลัก |
| เนื้อหาหลัก | ชื่อ สำนักงาน วัตถุประสงค์ ทุน ผู้เริ่มก่อการ | การประชุม อำนาจกรรมการ การโอนหุ้น เงินปันผล เป็นต้น |
| การแก้ไข | ต้องใช้มติพิเศษ (3/4) + จดทะเบียน | ต้องใช้มติพิเศษ (3/4) + จดทะเบียน |
| หากไม่มี | บังคับต้องมี ขาดไม่ได้ | ใช้ข้อบังคับมาตรฐานของ DBD แทนได้ |
หากระบุวัตถุประสงค์ไว้แคบ เช่น "ขายอาหารและเครื่องดื่ม" เพียงอย่างเดียว เมื่อต้องการขยายธุรกิจไปในทิศทางใหม่ เช่น ให้บริการจัดงาน ขายสินค้าออนไลน์ หรือเปิดโรงแรม จะต้องแก้ไขหนังสือบริคณห์สนธิก่อน ซึ่งต้องใช้เวลาและค่าใช้จ่ายในการดำเนินการ ในระหว่างนั้นบริษัทอาจไม่สามารถทำสัญญาในธุรกิจใหม่ได้อย่างเต็มที่
นอกจากนี้ การกระทำของบริษัทที่นอกเหนือวัตถุประสงค์ (Ultra Vires) อาจนำไปสู่ปัญหาในการบังคับสัญญา แม้กฎหมายไทยไม่ได้กำหนดให้การกระทำ Ultra Vires เป็นโมฆะโดยอัตโนมัติในทุกกรณี แต่อาจมีผลต่อความรับผิดของกรรมการและการขอใบอนุญาตประกอบธุรกิจจากหน่วยงานราชการ
ในทางปฏิบัติ กรมพัฒนาธุรกิจการค้า (DBD) มีแบบฟอร์มวัตถุประสงค์มาตรฐานจำนวนหลายสิบรายการ ผู้ประกอบการส่วนใหญ่จึงนิยมเลือกวัตถุประสงค์หลายรายการที่ครอบคลุม อย่างไรก็ตาม ธุรกิจบางประเภทต้องระบุวัตถุประสงค์ให้ตรงกับประเภทใบอนุญาต เช่น:
| ประเภทธุรกิจ | ข้อกำหนดวัตถุประสงค์ | กฎหมายที่เกี่ยวข้อง |
|---|---|---|
| ธุรกิจท่องเที่ยว | ต้องระบุวัตถุประสงค์ด้านการท่องเที่ยวชัดเจน | พระราชบัญญัติธุรกิจนำเที่ยวและมัคคุเทศก์ พ.ศ. 2551 |
| โรงแรม | ต้องระบุประกอบกิจการโรงแรม | พ.ร.บ.โรงแรม พ.ศ. 2547 |
| คลินิก/สถานพยาบาล | วัตถุประสงค์ด้านการแพทย์ต้องชัดเจน | พ.ร.บ.สถานพยาบาล พ.ศ. 2541 |
| ธุรกิจหลักทรัพย์ | ต้องตรงกับใบอนุญาตจาก ก.ล.ต. | พระราชบัญญัติหลักทรัพย์และตลาดหลักทรัพย์ พ.ศ. 2535 |
| ธุรกิจขนส่ง | ต้องระบุประเภทการขนส่งให้ชัด | พ.ร.บ.การขนส่งทางบก พ.ศ. 2522 |
แนวปฏิบัติที่แนะนำคือการระบุวัตถุประสงค์หลักที่ครอบคลุมธุรกิจในปัจจุบันและที่คาดว่าจะขยายใน 3-5 ปีข้างหน้า โดยใช้ถ้อยคำที่กว้างพอสมควร แต่ยังมีความเฉพาะเจาะจงเพียงพอที่จะขอใบอนุญาตที่จำเป็นได้ ตัวอย่างเช่น แทนที่จะระบุแค่ "ขายอาหาร" ควรระบุว่า "ประกอบธุรกิจอาหารและเครื่องดื่ม บริการจัดเลี้ยง และธุรกิจที่เกี่ยวเนื่อง"
1ตรวจสอบชื่อบริษัท: ยื่นขอตรวจสอบชื่อบริษัทที่ DBD หรือระบบออนไลน์ ว่าไม่ซ้ำหรือคล้ายบริษัทอื่น
2จดทะเบียนหนังสือบริคณห์สนธิ: ยื่นแบบฟอร์ม บอจ.1 พร้อมเอกสารประกอบต่อนายทะเบียน ณ สำนักงาน DBD หรือออนไลน์
3ประชุมตั้งบริษัท: ทำกิจการตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1108 (ตั้งข้อบังคับ ให้สัตยาบัน เลือกตั้งกรรมการชุดแรก เป็นต้น) ไม่ใช่บทกำหนดระยะ 3 เดือน
4จดทะเบียนบริษัท: กรรมการขอจดทะเบียนตามมาตรา 1111 และถ้าไม่จดภายในสามเดือนนับแต่ประชุมตั้งบริษัท บริษัทเป็นอันไม่ได้ตั้งขึ้นตามมาตรา 1112
| รายการ | ค่าธรรมเนียม |
|---|---|
| จดทะเบียนหนังสือบริคณห์สนธิ | 500 บาท |
| จดทะเบียนบริษัทจำกัด [ต้องยืนยันแหล่งที่มา] — เพดานทุนที่ผูกกับอัตรานี้ยังไม่ได้ยืนยันจากกฎกระทรวงฉบับล่าสุดของ dbd.go.th | 5,000 บาท |
| จดทะเบียนแก้ไขหนังสือบริคณห์สนธิ | 500 บาท ต่อรายการ |
| ขอหนังสือรับรองบริษัท | 100 บาท ต่อฉบับ |
ปัจจุบัน DBD มีระบบจดทะเบียนออนไลน์ (e-Registration) ที่ช่วยลดเวลาดำเนินการ โดยปกติการจดทะเบียนหนังสือบริคณห์สนธิออนไลน์ใช้เวลา 1-3 วันทำการ หากเอกสารครบถ้วนและถูกต้อง
| เหตุ | รายการที่ต้องแก้ไข | มาตราอ้างอิง |
|---|---|---|
| เปลี่ยนชื่อบริษัท | รายการชื่อบริษัทในหนังสือบริคณห์สนธิ + ข้อบังคับ | ป.พ.พ. มาตรา 1145 ประกอบมาตรา 1023 |
| ย้ายสำนักงานข้ามจังหวัด | รายการสำนักงานแห่งใหญ่ | ป.พ.พ. มาตรา 1145 ประกอบมาตรา 1023 |
| เพิ่ม/เปลี่ยนวัตถุประสงค์ | รายการวัตถุที่ประสงค์ | ป.พ.พ. มาตรา 1145 ประกอบมาตรา 1023 |
| เพิ่มทุนจดทะเบียน | รายการทุน + ออกหุ้นใหม่ | ป.พ.พ. มาตรา 1220 และมาตรา 1223 |
| ลดทุนจดทะเบียน | รายการทุน + ต้องแจ้งเจ้าหนี้ | ป.พ.พ. มาตรา 1224 (มติพิเศษ) มาตรา 1225 (ห้ามต่ำกว่า 1/4) และมาตรา 1226 (โฆษณา/บอกกล่าวเจ้าหนี้) |
ต่อไปนี้คือตัวอย่างการเขียนวัตถุประสงค์บริษัทที่ครอบคลุมและยืดหยุ่นพอสมควร เพื่อให้ผู้ประกอบการนำไปปรับใช้ให้เหมาะสม ทั้งนี้ วัตถุประสงค์ที่ยื่นจดทะเบียนต้องเลือกจากรายการของ DBD หรือขอเพิ่มเติมรายการใหม่ได้
| ประเภทธุรกิจ | วัตถุประสงค์หลักที่ควรระบุ | วัตถุประสงค์เสริมที่แนะนำ |
|---|---|---|
| ธุรกิจอาหารและเครื่องดื่ม | ประกอบธุรกิจร้านอาหาร ภัตตาคาร คาเฟ่ และเครื่องดื่ม ประกอบธุรกิจจัดเลี้ยง (Catering) | จำหน่ายอาหารออนไลน์และ Delivery, ผลิตและจำหน่ายอาหารสำเร็จรูปหรือแช่แข็ง, บริการให้เช่าสถานที่จัดงาน |
| ธุรกิจ IT และซอฟต์แวร์ | พัฒนาซอฟต์แวร์ แอปพลิเคชัน และระบบสารสนเทศ ให้บริการด้านเทคโนโลยีสารสนเทศ | ให้บริการ Cloud Computing, ให้คำปรึกษาด้าน IT, จำหน่ายอุปกรณ์คอมพิวเตอร์, ให้บริการ Cybersecurity |
| ธุรกิจอสังหาริมทรัพย์ | ซื้อ ขาย เช่า ให้เช่า อสังหาริมทรัพย์ทุกประเภท พัฒนาอสังหาริมทรัพย์ | บริหารจัดการอสังหาริมทรัพย์, ให้บริการนายหน้าอสังหาริมทรัพย์, ให้บริการสำนักงานสำเร็จรูป (Serviced Office) |
| ธุรกิจนำเข้า-ส่งออก | นำเข้า ส่งออก จำหน่ายสินค้าทุกประเภทที่กฎหมายอนุญาต ประกอบธุรกิจพาณิชยกรรม | ให้บริการตัวแทนศุลกากร, ให้บริการโกดังสินค้าและโลจิสติกส์, ให้บริการที่ปรึกษาด้านการค้าระหว่างประเทศ |
| ธุรกิจบริการวิชาชีพ | ให้บริการที่ปรึกษาด้านธุรกิจ การเงิน และการบริหาร ให้บริการจัดฝึกอบรมและสัมมนา | จัดพิมพ์และเผยแพร่สื่อ, ให้บริการ E-learning, วิจัยและพัฒนาผลิตภัณฑ์หรือบริการใหม่ |
1ตรวจสอบสาเหตุที่ต้องแก้ไข — ระบุให้ชัดว่าต้องการแก้ไขรายการใดใน MOA (ชื่อ / ที่ตั้ง / วัตถุประสงค์ / ทุน) เพื่อเตรียมเอกสารให้ถูกต้อง
2จัดทำหนังสือบอกกล่าวนัดประชุม — คำบอกกล่าวเพื่อลงมติพิเศษต้องส่งก่อนวันนัดประชุมไม่น้อยกว่าสิบสี่วัน ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1175
3จัดประชุมและลงมติพิเศษ — ต้องได้รับคะแนนเสียงไม่น้อยกว่า 3/4 ของผู้ถือหุ้นที่มาประชุม จดบันทึกรายงานการประชุมให้ครบถ้วน ระบุจำนวนคะแนนเสียงเห็นด้วย/คัดค้าน
4จัดเตรียมแบบฟอร์ม DBD — แบบ บอจ.4 (คำขอจดทะเบียนแก้ไขเพิ่มเติม) พร้อมรายการเปลี่ยนแปลงที่ต้องการ
5เอกสารประกอบที่ต้องยื่น
6ยื่นจดทะเบียนต่อกรมพัฒนาธุรกิจการค้า — ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1023 การแก้ไขจะถือเอาประโยชน์ต่อบุคคลภายนอกได้เมื่อจดทะเบียนแล้ว ยื่นได้ที่สำนักงานหรือระบบ DBD e-Registration
7รับใบสำคัญแสดงการจดทะเบียนแก้ไข — เมื่อ DBD อนุมัติ จะออกหนังสือรับรองฉบับใหม่ที่สะท้อนการเปลี่ยนแปลง การแก้ไขมีผลต่อบุคคลภายนอกนับจากวันที่จดทะเบียน
หนังสือบริคณห์สนธิเป็นเอกสารที่หลายคนมองข้ามหลังจากจดทะเบียนบริษัท แต่แท้จริงแล้วมันเป็นรากฐานทางกฎหมายของบริษัท กำหนดขอบเขตสิ่งที่บริษัทสามารถทำได้ การระบุวัตถุประสงค์ที่เหมาะสมตั้งแต่เริ่มต้น และการตรวจสอบให้สอดคล้องกับธุรกิจที่เปลี่ยนแปลง จะช่วยลดอุปสรรคทางกฎหมายที่ไม่จำเป็น เพิ่มความเชื่อมั่นให้กับคู่ค้าและนักลงทุน และเป็นรากฐานที่มั่นคงสำหรับการขยายธุรกิจในอนาคต
Disclaimer: บทความนี้จัดทำเพื่อวัตถุประสงค์ทางวิชาการและให้ความรู้ทั่วไปเท่านั้น ไม่ถือเป็นคำแนะนำทางกฎหมายเฉพาะราย ผู้อ่านควรปรึกษาที่ปรึกษากฎหมายก่อนตัดสินใจดำเนินการใด ๆ