ฝากหุ้นชื่อคนอื่น:
ความเสี่ยงทางกฎหมายที่ผู้ประกอบการไทยต้องรู้

1. บทนำ

ในทางปฏิบัติของการประกอบธุรกิจในประเทศไทย การให้บุคคลอื่นถือหุ้นแทนตน (Nominee Shareholding) เป็นปรากฏการณ์ที่พบได้บ่อยครั้ง ไม่ว่าจะเกิดจากเหตุผลทางธุรกิจ เหตุผลส่วนตัว หรือเหตุผลทางกฎหมาย เช่น การหลีกเลี่ยงข้อจำกัดด้านสัดส่วนการถือหุ้นของคนต่างด้าว

ปัญหาที่เกิดขึ้นบ่อยครั้งคือ เมื่อผู้ฝากหุ้น (Beneficial Owner) ต้องการเรียกหุ้นคืนจากผู้ถือหุ้นแทน (Nominee) กลับพบว่าตนไม่มีสิทธิตามกฎหมายเพียงพอที่จะบังคับให้โอนหุ้นคืนได้ เนื่องจากทะเบียนผู้ถือหุ้นระบุชื่อของผู้ถือหุ้นแทนเป็นเจ้าของโดยชอบด้วยกฎหมาย

บทความฉบับนี้มุ่งวิเคราะห์กรอบกฎหมายที่เกี่ยวข้อง ความเสี่ยงทางกฎหมายที่เกิดขึ้น และข้อเสนอเชิงป้องกันสำหรับผู้ประกอบการ โดยอ้างอิงตัวบทกฎหมายและแนวคำพิพากษาฎีกาเป็นสำคัญ

2. กรอบกฎหมายที่เกี่ยวข้อง

2.1 ทะเบียนผู้ถือหุ้นเป็นหลักฐานสำคัญ

ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ (ปพพ.) กำหนดหลักการสำคัญเกี่ยวกับการโอนหุ้นและทะเบียนผู้ถือหุ้นไว้ในมาตรา 1129 ดังนี้:

"อันว่าหุ้นนั้นย่อมโอนกันได้โดยมิต้องได้รับความยินยอมของบริษัท เว้นแต่เมื่อเป็นหุ้นชนิดระบุชื่อลงในใบหุ้น ซึ่งมีข้อบังคับของบริษัทกำหนดไว้เป็นอย่างอื่น

การโอนหุ้นชนิดระบุชื่อลงในใบหุ้นนั้น ถ้ามิได้ทำเป็นหนังสือและลงลายมือชื่อของผู้โอนกับผู้รับโอน มีพยานคนหนึ่งเป็นอย่างน้อยลงชื่อรับรองลายมือนั้น ๆ ด้วยแล้ว ท่านว่าเป็นโมฆะ อนึ่ง ตราสารอันนั้นต้องแถลงเลขหมายของหุ้นซึ่งโอนกันนั้นด้วย

การโอนเช่นนี้จะนำมาใช้แก่บริษัทหรือบุคคลภายนอกไม่ได้ จนกว่าจะได้จดแจ้งการโอนทั้งชื่อและสำนักของผู้รับโอนนั้นลงในทะเบียนผู้ถือหุ้น" ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1129

2.2 แบบของการโอนหุ้น

ปพพ. มาตรา 1129 วรรคสอง กำหนดแบบของการโอนหุ้นชนิดระบุชื่อไว้อย่างชัดเจน กล่าวคือต้อง:

1. ทำเป็นหนังสือ
2. ลงลายมือชื่อผู้โอนและผู้รับโอน
3. มีพยานอย่างน้อย 1 คนลงชื่อรับรอง
4. ระบุเลขหมายหุ้นที่โอน

หากไม่ทำตามแบบดังกล่าว การโอนหุ้นย่อมตกเป็นโมฆะ (ปพพ. มาตรา 1129 วรรคสอง)

2.3 หลักความรับผิดของกรรมการ

สำหรับกรณีที่ผู้รับฝากหุ้นเป็นกรรมการของบริษัทด้วย กฎหมายกำหนดหน้าที่ความระมัดระวัง (Duty of Care) ไว้ดังนี้:

"กรรมการต้องใช้ความเอื้อเฟื้อสอดส่องอย่างบุคคลค้าขายผู้ประกอบด้วยความระมัดระวัง" ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1168 วรรคหนึ่ง

และหากกรรมการทำให้บริษัทเสียหาย ผู้ถือหุ้นมีสิทธิฟ้องคดีแทนบริษัท (Derivative Action) ตามมาตรา 1169:

"ถ้ากรรมการทำให้เกิดเสียหายแก่บริษัท บริษัทจะฟ้องร้องเรียกเอาสินไหมทดแทนแก่กรรมการก็ได้ หรือในกรณีที่บริษัทไม่ยอมฟ้องร้อง ผู้ถือหุ้นคนหนึ่งคนใดจะเอาคดีขึ้นว่ากล่าวก็ได้" ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1169 วรรคหนึ่ง

2.4 เจตนาลวงและนิติกรรมอำพราง

การฝากถือหุ้นแทนอาจเข้าข่ายนิติกรรมอำพรางตามมาตรา 155 แห่ง ปพพ.:

"การแสดงเจตนาลวงโดยสมรู้กับคู่กรณีอีกฝ่ายหนึ่งเป็นโมฆะ แต่จะยกขึ้นเป็นข้อต่อสู้บุคคลภายนอกผู้กระทำการโดยสุจริต และต้องเสียหายจากการแสดงเจตนาลวงนั้นมิได้

ถ้าการแสดงเจตนาลวงตามวรรคหนึ่งทำขึ้นเพื่ออำพรางนิติกรรมอื่น ให้นำบทบัญญัติของกฎหมายอันเกี่ยวกับนิติกรรมที่ถูกอำพรางมาใช้บังคับ" ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 155

3. การวิเคราะห์ปัญหาทางกฎหมาย

3.1 สถานการณ์สมมติ

3.2 ประเด็นกฎหมาย (Issues)

#	ประเด็น	หลักกฎหมาย
1	"เรา" ยังเป็นผู้ถือหุ้นในบริษัทอยู่หรือไม่?	ปพพ. ม.1129 (ทะเบียนผู้ถือหุ้น)
2	ข้อตกลงด้วยวาจาให้ถือหุ้นแทนมีผลบังคับได้หรือไม่?	ปพพ. ม.155 (เจตนาลวง/นิติกรรมอำพราง)
3	"เรา" จะฟ้องเรียกหุ้นคืนจาก "เพื่อน" ได้หรือไม่ และต้องพิสูจน์อะไร?	ปพพ. ม.155, หลักฐานเป็นหนังสือ
4	หาก "เพื่อน" ดำเนินกิจการบริษัทต่อแล้วทำให้เสียหาย "เรา" มีสิทธิอย่างไร?	ปพพ. ม.1169 (Derivative Action)

3.3 การวิเคราะห์ตามหลัก IRAC

ประเด็นที่ 1: สถานะทางกฎหมายของ "เรา"

ตามหลักกฎหมาย ผู้ที่มีชื่อในทะเบียนผู้ถือหุ้นย่อมเป็นผู้ถือหุ้นโดยชอบด้วยกฎหมาย (ปพพ. มาตรา 1129 วรรคสาม) เมื่อ "เรา" ได้โอนหุ้นให้ "เพื่อน" โดยชอบด้วยแบบ และมีการจดแจ้งลงในทะเบียนผู้ถือหุ้นแล้ว "เพื่อน" ย่อมเป็นผู้ถือหุ้นที่ชอบด้วยกฎหมาย "เรา" จึงสิ้นสถานะการเป็นผู้ถือหุ้นตามกฎหมาย

ประเด็นที่ 2: ผลของข้อตกลงด้วยวาจา

การตกลงด้วยวาจาว่า "เพื่อน" จะถือหุ้นแทน "เรา" อาจเป็นนิติกรรมอำพราง (ปพพ. มาตรา 155 วรรคสอง) กล่าวคือ นิติกรรมที่ปรากฏภายนอกคือ "การโอนขายหุ้น" แต่นิติกรรมที่แท้จริงคือ "การฝากถือหุ้นแทน" ซึ่งต้องบังคับตามนิติกรรมที่ถูกอำพราง

อย่างไรก็ตาม ปัญหาสำคัญคือ ภาระการพิสูจน์ ตกแก่ "เรา" ที่ต้องแสดงให้ศาลเห็นว่ามีข้อตกลงฝากถือหุ้นแทนจริง ซึ่งหากมีเพียงข้อตกลงด้วยวาจาโดยไม่มีหลักฐานเป็นหนังสือ จะทำให้การพิสูจน์เป็นไปได้ยาก

ประเด็นที่ 3: สิทธิเรียกหุ้นคืน

หาก "เรา" สามารถพิสูจน์ได้ว่าการโอนหุ้นเป็นนิติกรรมอำพราง "เรา" อาจฟ้องขอให้ศาลบังคับให้ "เพื่อน" โอนหุ้นคืน โดยอาศัยหลักกฎหมายดังนี้:

• ฟ้องให้บังคับตามสัญญาตัวแทน (ปพพ. มาตรา 797 ประกอบ มาตรา 810)
• ฟ้องเรียกทรัพย์คืนจากการครอบครองโดยไม่มีสิทธิ (ปพพ. มาตรา 1336)
• ฟ้องให้เพิกถอนนิติกรรมที่ทำโดยเจตนาลวง (ปพพ. มาตรา 155)

3.4 แนวคำพิพากษาฎีกาที่เกี่ยวข้อง

ฎีกา	หลักกฎหมาย	Status
ฎ. 1376/2565	ผู้ถือหุ้นมีสิทธิฟ้องคดีแทนบริษัทตาม ม.1169 ได้ตราบเท่าที่ยังคงเป็นผู้ถือหุ้น หากโอนหุ้นออกไปแล้ว ย่อมหมดสิทธิ	✅
ฎ. 8455/2563	ข้อตกลงระหว่างผู้ถือหุ้นไม่ระงับสิทธิเรียกร้องค่าสินไหมทดแทนเพื่อความเสียหายที่เกิดแก่บริษัทซึ่งเป็นนิติบุคคลแยกต่างหาก	✅
ฎ. 3280/2564	กรรมการที่บริหารจนบริษัทเสียหาย ผู้ถือหุ้นอาจขอให้ศาลสั่งเลิกบริษัทตาม ม.1237	✅

✅ = อ้างอิงจาก Legardy.com ซึ่งรวบรวมจากฐานข้อมูลศาลฎีกา

4. สรุปความเสี่ยงจากการฝากถือหุ้นแทน

ระดับ	ความเสี่ยง	รายละเอียด
สูง	สูญเสียความเป็นเจ้าของ	ผู้ฝากหุ้นไม่มีชื่อในทะเบียนผู้ถือหุ้น จึงไม่มีสิทธิใด ๆ ตามกฎหมายบริษัท
สูง	ภาระการพิสูจน์ตกแก่ผู้ฝากหุ้น	ต้องพิสูจน์ว่ามีข้อตกลงฝากถือหุ้นแทน ซึ่งยากหากไม่มีหลักฐานเป็นหนังสือ
สูง	ผู้ถือหุ้นแทนโอนหุ้นต่อให้บุคคลภายนอก	บุคคลภายนอกผู้กระทำการโดยสุจริตได้รับความคุ้มครอง (ปพพ. ม.155 วรรคหนึ่ง)
กลาง	ผู้ถือหุ้นแทนลงมติเปลี่ยนแปลงบริษัท	เปลี่ยนกรรมการ เพิ่มทุน แก้ไขข้อบังคับ โดยผู้ฝากหุ้นไม่มีสิทธิคัดค้าน
กลาง	ถูกเจือจางหุ้น (Dilution)	ผู้ถือหุ้นแทนออกเสียงเพิ่มทุน (ม.1220) ให้บุคคลภายนอก ทำให้สัดส่วนหุ้นเดิมลดลง
กลาง	คดีใช้เวลานาน	การฟ้องร้องเพื่อเรียกหุ้นคืนอาจใช้เวลาหลายปี ระหว่างนี้ผู้ฝากหุ้นไม่มีอำนาจบริหาร

5. ข้อเสนอเชิงป้องกันสำหรับผู้ประกอบการ

5.1 หลีกเลี่ยงการฝากถือหุ้นแทนโดยไม่มีสัญญา

หากจำเป็นต้องให้บุคคลอื่นถือหุ้นแทน ควรดำเนินการดังนี้:

1. ทำสัญญาฝากถือหุ้นแทน (Nominee Agreement) เป็นลายลักษณ์อักษร ระบุรายละเอียดหุ้น เงื่อนไขการโอนคืน และเหตุผลของการฝาก
2. จัดทำหนังสือโอนหุ้นล่วงหน้า (Undated Transfer Instrument) ซึ่งผู้ถือหุ้นแทนลงนามไว้ล่วงหน้า เพื่อให้ผู้ฝากหุ้นสามารถจดทะเบียนโอนคืนได้ทันทีเมื่อต้องการ
3. จัดทำหนังสือมอบอำนาจออกเสียง (Proxy) เพื่อให้ผู้ฝากหุ้นยังคงมีสิทธิออกเสียงในที่ประชุมผู้ถือหุ้น
4. เก็บหลักฐานการสื่อสารทุกช่องทาง รวมถึงข้อความอิเล็กทรอนิกส์ อีเมล บันทึกการประชุม

5.2 โครงสร้างทางเลือกที่ปลอดภัยกว่า

ทางเลือก	ข้อดี	ข้อจำกัด
สัญญาระหว่างผู้ถือหุ้น (Shareholders' Agreement)	กำหนดสิทธิ หน้าที่ เงื่อนไขการโอนหุ้น ได้ชัดเจน	ผูกพันเฉพาะคู่สัญญา ไม่ผูกพันบุคคลภายนอก
ข้อจำกัดการโอนหุ้นในข้อบังคับบริษัท	ผูกพันผู้ถือหุ้นทุกคน ป้องกันการโอนหุ้นโดยไม่ได้รับอนุญาต	ต้องจดทะเบียนกับกรมพัฒนาธุรกิจการค้า
สิทธิซื้อคืน (Call Option)	ให้สิทธิผู้ฝากหุ้นซื้อหุ้นคืนในราคาที่กำหนดไว้ล่วงหน้า	ต้องมีสัญญาเป็นลายลักษณ์อักษร
การจำนำหุ้น (Share Pledge)	ผู้ฝากหุ้นมีสิทธิเหนือหุ้นในฐานะผู้รับจำนำ	ไม่ให้สิทธิออกเสียงในที่ประชุม

5.3 สิ่งที่ไม่ควรทำ

6. บทสรุป

การฝากถือหุ้นแทนโดยไม่มีสัญญาเป็นลายลักษณ์อักษร เป็นความเสี่ยงทางกฎหมายที่ร้ายแรงที่สุดประการหนึ่งสำหรับผู้ประกอบการไทย เพราะกฎหมายให้ความสำคัญกับทะเบียนผู้ถือหุ้นเป็นหลัก ผู้ที่ไม่มีชื่อในทะเบียนย่อมไม่มีสิทธิตามกฎหมายบริษัท ไม่ว่าจะเป็นเจ้าของที่แท้จริงหรือไม่ก็ตาม

ในทางปฏิบัติ หากจำเป็นต้องมีการจัดโครงสร้างการถือหุ้นโดยให้บุคคลอื่นเข้ามาเกี่ยวข้อง ควรจัดทำสัญญาที่ชัดเจน ออกแบบกลไกคุ้มครองที่เหมาะสม และปรึกษาที่ปรึกษากฎหมายเพื่อให้สิทธิของทุกฝ่ายได้รับการคุ้มครองอย่างรอบด้าน

อ้างอิง

1. ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ บรรพ 3 ลักษณะ 22 ว่าด้วยหุ้นส่วนและบริษัท มาตรา 1096-1273/4
2. ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 155 ว่าด้วยเจตนาลวงและนิติกรรมอำพราง
3. พระราชบัญญัติการประกอบธุรกิจของคนต่างด้าว พ.ศ. 2542 มาตรา 36
4. คำพิพากษาฎีกาที่ 1376/2565 (สิทธิฟ้องคดีแทนบริษัทตามมาตรา 1169)
5. คำพิพากษาฎีกาที่ 8455/2563 (ข้อตกลงผู้ถือหุ้นไม่ระงับสิทธิ Derivative Action)
6. คำพิพากษาฎีกาที่ 3280/2564 (กรรมการบริหารจนเสียหาย ศาลสั่งเลิกบริษัท)
7. คำพิพากษาศาลอาญา คดีแดงที่ อ.2812/2567 (คดีนอมินีอสังหาริมทรัพย์ภูเก็ต)
8. วารสารนิติศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ "สิ่งที่ขาดหายไปในกฎหมายว่าด้วยการฟ้องคดีแทนบริษัท"
9. Legardy.com — ฐานข้อมูลกฎหมายไทยและคำพิพากษาฎีกา

---

Disclaimer: บทความฉบับนี้จัดทำขึ้นเพื่อวัตถุประสงค์ทางวิชาการและให้ความรู้แก่ประชาชนทั่วไปเท่านั้น ไม่ถือเป็นคำแนะนำทางกฎหมายเฉพาะรายบุคคล สถานการณ์สมมติที่ใช้ในบทความไม่อ้างอิงถึงบุคคลหรือนิติบุคคลใดเป็นการเฉพาะ ผู้อ่านควรปรึกษาที่ปรึกษากฎหมายก่อนตัดสินใจดำเนินการใด ๆ

คำเตือนเรื่องเลขฎีกา: เลขที่คำพิพากษาฎีกาที่อ้างอิงในบทความนี้ได้รับการตรวจสอบจากฐานข้อมูลทุติยภูมิ (Legardy.com) ผู้ที่ประสงค์จะนำไปอ้างอิงในทางคดีควรตรวจสอบกับฐานข้อมูลศาลฎีกาโดยตรงที่ deka.supremecourt.or.th