การระงับสิทธิและเพิกถอนอำนาจกรรมการผู้มีอำนาจลงนามในภาวะฉุกเฉิน

คำตอบสั้น — Quick Answer / TL;DR

การถอดถอนกรรมการเป็นอำนาจเฉพาะของที่ประชุมใหญ่ผู้ถือหุ้น: ตาม ป.พ.พ. มาตรา 1151 คณะกรรมการบริษัทไม่มีอำนาจลงมติ "ถอดถอนกรรมการคนอื่นออกจากการเป็นกรรมการ" ได้เอง การถอดถอนต้องกระทำโดยมติของที่ประชุมใหญ่ผู้ถือหุ้นเท่านั้น ส่วนการปรับเปลี่ยน "อำนาจลงนามผูกพันบริษัท" เพื่อระงับความเสียหายชั่วคราวเป็นอีกเรื่องหนึ่ง ซึ่งคณะกรรมการทำได้เท่าที่ข้อบังคับของบริษัทให้อำนาจไว้ และต้องนำไปจดทะเบียน
สิทธิของผู้ถือหุ้นที่มีหุ้นรวมกันไม่น้อยกว่าหนึ่งในห้าในการร้องขอให้เรียกประชุมวิสามัญ: ตาม ป.พ.พ. มาตรา 1173 ผู้ถือหุ้นที่มีจำนวนหุ้นรวมกันไม่น้อยกว่าหนึ่งในห้าของจำนวนหุ้นของบริษัท (ร้อยละ 20) มีสิทธิเข้าชื่อกันทำหนังสือร้องขอให้เรียกประชุมวิสามัญ โดยต้องระบุว่าประสงค์ให้เรียกประชุมเพื่อการใด เมื่อได้รับคำร้องขอ กรรมการต้องเรียกประชุมโดยพลัน และหากกรรมการมิได้เรียกประชุมภายในสามสิบวันนับแต่วันยื่นคำร้อง ผู้ถือหุ้นผู้ร้องหรือผู้ถือหุ้นคนอื่นซึ่งมีหุ้นรวมกันได้จำนวนดังกล่าวจะเรียกประชุมเองก็ได้ตามมาตรา 1174 ส่วนเกณฑ์ร้อยละ 10 ใช้เฉพาะบริษัทมหาชนจำกัดตามพระราชบัญญัติบริษัทมหาชนจำกัด พ.ศ. 2535 มาตรา 100
การขอคุ้มครองชั่วคราวก่อนพิพากษาตามประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง มาตรา 254: ในกรณีฉุกเฉินเร่งด่วนที่กรรมการกำลังจะโอนย้ายทรัพย์สินหรือลงนามในสัญญาที่ก่อความเสียหายร้ายแรง บริษัท หรือผู้ถือหุ้นที่ฟ้องแทนบริษัทเมื่อบริษัทไม่ยอมฟ้องร้องตาม ป.พ.พ. มาตรา 1169 อาจยื่นคำขอฝ่ายเดียวพร้อมคำฟ้อง ขอให้ศาลมีคำสั่งห้ามชั่วคราวมิให้จำเลยกระทำซ้ำหรือกระทำต่อไปซึ่งการกระทำที่ถูกฟ้อง หรือห้ามโอนหรือจำหน่ายทรัพย์สินของจำเลยตามมาตรา 254 (2) และขอให้ยึดหรืออายัดทรัพย์สินของจำเลยตามมาตรา 254 (1) ทั้งนี้ต้องให้เป็นที่พอใจของศาลตามมาตรา 255 และศาลอาจสั่งให้ผู้ขอวางเงินหรือหาประกันตามมาตรา 257 หากมีเหตุฉุกเฉินให้ยื่นคำร้องรวมไปเพื่อให้ศาลสั่งโดยไม่ชักช้าตามมาตรา 266

สถานการณ์ที่ผู้ประกอบการมักพบจริง

บทความนี้วิเคราะห์แนวทางรับมือเมื่อกรรมการผู้จัดการหรือกรรมการผู้มีอำนาจลงนามกระทำการทุจริต ยักยอกทรัพย์สิน หรือทำธุรกรรมขัดต่อประโยชน์ของบริษัทจำกัด ได้แก่ การแยกการถอดถอนออกจากการเป็นกรรมการ ซึ่งเป็นอำนาจเฉพาะของที่ประชุมใหญ่ผู้ถือหุ้นตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1151 ออกจากการปรับเปลี่ยนอำนาจลงนามผูกพันบริษัทซึ่งต้องเป็นไปตามข้อบังคับและต้องจดทะเบียน สิทธิของผู้ถือหุ้นที่มีหุ้นรวมกันไม่น้อยกว่าหนึ่งในห้าของจำนวนหุ้นของบริษัทในการร้องขอให้เรียกประชุมวิสามัญตามมาตรา 1173 และมาตรา 1174 วิธีคุ้มครองชั่วคราวก่อนพิพากษาตามประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง มาตรา 254 และการที่ผู้ถือหุ้นฟ้องคดีแทนบริษัทตามมาตรา 1169 เมื่อบริษัทไม่ยอมฟ้องร้อง

สถานการณ์ที่ผู้ประกอบการมักพบจริง

เหตุการณ์: กรรมการผู้จัดการของบริษัทจัดจำหน่ายสินค้าอุปโภคบริโภค ซึ่งเป็นผู้ถือหุ้น 30% และเป็นกรรมการผู้มีอำนาจลงนามแต่เพียงผู้เดียว แอบทำสัญญาขายสินค้าให้แก่บริษัทของภรรยาในราคาต่ำกว่าทุน และเริ่มโอนเงินจากบัญชีบริษัทเข้าบัญชีส่วนตัว กรรมการที่เหลืออีก 2 คนต้องการสั่งปลดกรรมการผู้จัดการทันทีในที่ประชุมคณะกรรมการ
ความเข้าใจผิด: กรรมการเสียงข้างมากเข้าใจว่า คณะกรรมการบริษัทสามารถลงมติปลดกรรมการผู้จัดการออกจากการเป็นกรรมการและแจ้งธนาคารระงับการสั่งจ่ายเช็คได้ทันที
จุดพลิก: สาระสำคัญทางกฎหมายคือ นายทะเบียน DBD และธนาคารพาณิชย์ปฏิเสธมติคณะกรรมการดังกล่าว เนื่องจากตาม ป.พ.พ. มาตรา 1151 การถอดถอนกรรมการต้องใช้มติที่ประชุมผู้ถือหุ้นเท่านั้น ส่งผลให้กรรมการผู้จัดการคนเดิมยังคงมีอำนาจตามกฎหมายในการทำธุรกรรมต่อไป และโอนเงินออกไปได้อีกกว่า 25 ล้านบาทก่อนจะจัดประชุมผู้ถือหุ้นได้สำเร็จ
สิ่งที่ได้จากบทความ: ขั้นตอนการระงับอำนาจกรรมการในภาวะฉุกเฉิน ตารางเปรียบเทียบมติคณะกรรมการ มติที่ประชุมใหญ่ผู้ถือหุ้น และคำสั่งศาล การร่างข้อบังคับบริษัทเพื่อรับมือภาวะฉุกเฉิน (Emergency AoA Clauses) และแนวทางการใช้ประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง มาตรา 254 คุ้มครองทรัพย์สินบริษัท

กรอบกฎหมายและ Claim Ledger Legal Framework

รหัสอ้างอิง	ข้อกฎหมาย / สาระสำคัญ	ฐานทางกฎหมาย	สถานะการตรวจสอบ
C-SH-37-01	ที่ประชุมใหญ่ผู้ถือหุ้นเท่านั้นที่มีอำนาจถอดถอนกรรมการก่อนครบกำหนดออกตามวาระ	ป.พ.พ. มาตรา 1151	ตรวจตรงตัวบท — LAS Audit
C-SH-37-02	สิทธิของผู้ถือหุ้นที่มีจำนวนหุ้นรวมกันไม่น้อยกว่าหนึ่งในห้าของจำนวนหุ้นของบริษัท (ร้อยละ 20) ในการเข้าชื่อกันทำหนังสือร้องขอให้เรียกประชุมวิสามัญ โดยระบุว่าประสงค์ให้เรียกประชุมเพื่อการใด และสิทธิเรียกประชุมเองเมื่อกรรมการมิได้เรียกประชุมภายในสามสิบวันนับแต่วันยื่นคำร้อง (เกณฑ์ร้อยละ 10 ใช้เฉพาะบริษัทมหาชนจำกัดตามพระราชบัญญัติบริษัทมหาชนจำกัด พ.ศ. 2535 มาตรา 100)	ป.พ.พ. มาตรา 1173 และมาตรา 1174	แก้ไขแล้ว — LAS Audit
C-SH-37-03	ถ้ากรรมการทำให้เกิดเสียหายแก่บริษัท บริษัทฟ้องเรียกค่าสินไหมทดแทนจากกรรมการได้ ถ้าบริษัทไม่ยอมฟ้องร้อง ผู้ถือหุ้นคนใดคนหนึ่งจะนำคดีขึ้นว่ากล่าวแทนบริษัทได้ (Derivative Action) และเจ้าหนี้ของบริษัทก็เรียกบังคับได้เท่าที่ยังคงมีสิทธิเรียกร้องต่อบริษัท	ป.พ.พ. มาตรา 1169	แก้ไขแล้ว — LAS Audit
C-SH-37-04	การขอให้ศาลมีคำสั่งก่อนพิพากษาห้ามชั่วคราวมิให้จำเลยกระทำซ้ำหรือกระทำต่อไปซึ่งการกระทำที่ถูกฟ้องร้อง หรือห้ามโอนหรือจำหน่ายทรัพย์สินของจำเลย ซึ่งต้องให้เป็นที่พอใจของศาลตามมาตรา 255 และยื่นคำร้องรวมไปในกรณีมีเหตุฉุกเฉินได้ตามมาตรา 266	ประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง มาตรา 254 (2) มาตรา 255 และมาตรา 266	แก้ไขแล้ว — LAS Audit

4 ขั้นตอนปฏิบัติการฉุกเฉินเพื่อตัดวงจรอำนาจกรรมการทุจริต

การตรวจสอบข้อบังคับและลงมติปรับอำนาจลงนาม (Board Re-assignment): หากข้อบังคับระบุว่า "คณะกรรมการมีอำนาจกำหนดชื่อกรรมการผู้มีอำนาจลงนามผูกพันบริษัท" ให้คณะกรรมการเรียกประชุมด่วนเพื่อลงมติเปลี่ยนแปลงอำนาจลงนามเป็นกรรมการคนอื่น และนำไปยื่นจดทะเบียนต่อนายทะเบียนห้างหุ้นส่วนบริษัท เพราะอำนาจของกรรมการและชื่อหรือจำนวนกรรมการซึ่งลงชื่อผูกพันบริษัทได้เป็นรายการที่ลงในทะเบียนตาม ป.พ.พ. มาตรา 1111 (6) และการแก้ไขข้อความที่ได้จดทะเบียนไว้ในภายหลังต้องจดทะเบียน ณ สำนักงานทะเบียนหุ้นส่วนบริษัทตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1016 โดยตรวจก่อนว่าอำนาจลงนามกำหนดไว้ในข้อบังคับหรือไม่ หากต้องแก้ไขข้อบังคับ ต้องลงมติพิเศษของที่ประชุมใหญ่ และบริษัทต้องจดทะเบียนภายในสิบสี่วันนับแต่วันที่ลงมติพิเศษตามมาตรา 1146 ส่วนมาตรา 1157 ใช้เมื่อมีการเปลี่ยนแปลงตัวกรรมการ ซึ่งบริษัทต้องจดทะเบียนภายในสิบสี่วันนับแต่วันที่มีการเปลี่ยนแปลง บริษัทที่ไม่จดทะเบียนตามมาตรา 1146 หรือมาตรา 1157 มีความผิดทางพินัยต้องชำระค่าปรับเป็นพินัยไม่เกินสองหมื่นบาทตามมาตรา 13 แห่งพระราชบัญญัติกำหนดความผิดเกี่ยวกับห้างหุ้นส่วนจดทะเบียน ห้างหุ้นส่วนจำกัด บริษัทจำกัด สมาคม และมูลนิธิ พ.ศ. 2499 สำหรับการเปลี่ยนอำนาจลงนามเพียงอย่างเดียวโดยไม่มีการเปลี่ยนตัวกรรมการและไม่มีการแก้ไขข้อบังคับ ระยะเวลาและเอกสารที่ต้องยื่นเป็นไปตามแนวปฏิบัติของนายทะเบียน
การแจ้งเตือนสถาบันการเงินและคู่ค้าหลัก (Banking & Commercial Notice): ส่งหนังสือแจ้งเตือนอย่างเป็นทางการไปยังธนาคารเจ้าของบัญชี แจ้งข้อพิพาทภายในและขอระงับการทำธุรกรรมผ่านระบบอินเทอร์เน็ตแบงกิ้งหรือการเบิกถอนเงินของกรรมการรายดังกล่าวชั่วคราว
การใช้สิทธิร้องขอให้เรียกประชุมวิสามัญตามมาตรา 1173 และมาตรา 1174: ผู้ถือหุ้นที่มีจำนวนหุ้นรวมกันไม่น้อยกว่าหนึ่งในห้าของจำนวนหุ้นของบริษัท (ร้อยละ 20) เข้าชื่อกันทำหนังสือร้องขอให้เรียกประชุมวิสามัญ โดยระบุว่าประสงค์ให้เรียกประชุมเพื่อการใด เช่น วาระ "ถอดถอนกรรมการและเลือกตั้งกรรมการใหม่" กรรมการต้องเรียกประชุมโดยพลัน หากกรรมการมิได้เรียกประชุมภายในสามสิบวันนับแต่วันยื่นคำร้อง ผู้ถือหุ้นผู้ร้องหรือผู้ถือหุ้นคนอื่นซึ่งมีหุ้นรวมกันได้จำนวนดังกล่าวจะเรียกประชุมเองก็ได้ (มาตรา 1174) คำบอกกล่าวเรียกประชุมใหญ่ต้องส่งทางไปรษณีย์ตอบรับก่อนวันประชุมไม่น้อยกว่าเจ็ดวัน (สิบสี่วันหากเป็นการลงมติพิเศษ) ตามมาตรา 1175 ส่วนเกณฑ์ร้อยละ 10 ใช้เฉพาะบริษัทมหาชนจำกัดตามพระราชบัญญัติบริษัทมหาชนจำกัด พ.ศ. 2535 มาตรา 100 อนึ่ง ป.พ.พ. มาตรา 1172 เป็นเพียงอำนาจของกรรมการที่จะเรียกประชุมวิสามัญเมื่อใดก็ได้ตามที่เห็นสมควร
การยื่นฟ้องคดีและขอคำสั่งไต่สวนฉุกเฉิน (Emergency Injunction): หากความเสียหายเกิดขึ้นต่อเนื่อง บริษัทซึ่งดำเนินการโดยกรรมการคนอื่นหรือกรรมการชุดใหม่ฟ้องกรรมการผู้ทำให้เกิดเสียหายตาม ป.พ.พ. มาตรา 1168 และมาตรา 1169 ถ้าบริษัทไม่ยอมฟ้องร้อง ผู้ถือหุ้นคนใดคนหนึ่งจะนำคดีขึ้นว่ากล่าวแทนบริษัทได้ตามมาตรา 1169 และเจ้าหนี้ของบริษัทก็เรียกบังคับได้เท่าที่ยังคงมีสิทธิเรียกร้องต่อบริษัท ผู้ฟ้องยื่นคำขอฝ่ายเดียวพร้อมคำฟ้อง ขอให้ศาลมีคำสั่งห้ามชั่วคราวมิให้จำเลยกระทำซ้ำหรือกระทำต่อไปซึ่งการกระทำที่ถูกฟ้อง หรือห้ามโอนหรือจำหน่ายทรัพย์สินของจำเลยตามมาตรา 254 (2) และขอให้ยึดหรืออายัดทรัพย์สินของจำเลยตามมาตรา 254 (1) ทั้งนี้ต้องให้เป็นที่พอใจของศาลตามมาตรา 255 และศาลอาจสั่งให้ผู้ขอวางเงินหรือหาประกันตามมาตรา 257 แห่งประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง เมื่อมีเหตุฉุกเฉิน โจทก์ยื่นคำร้องรวมไปกับคำขอตามมาตรา 254 เพื่อให้ศาลสั่งโดยไม่ชักช้าตามมาตรา 266 ทั้งนี้ขึ้นกับดุลพินิจของศาล คำสั่งดังกล่าวไม่ทำให้กรรมการพ้นจากตำแหน่ง ซึ่งต้องอาศัยมติที่ประชุมใหญ่ตาม ป.พ.พ. มาตรา 1151

ตารางเปรียบเทียบ: กลไกการระงับอำนาจกรรมการ 3 รูปแบบ

มิติทางกฎหมาย	มติคณะกรรมการบริษัท	มติที่ประชุมใหญ่ผู้ถือหุ้น	คำสั่งคุ้มครองชั่วคราวของศาล
ขอบเขตอำนาจ	เปลี่ยนอำนาจลงนามได้ (หากข้อบังคับเปิดช่อง)	ถอดถอนออกจากการเป็นกรรมการได้เด็ดขาด	ห้ามจำเลยกระทำซ้ำหรือกระทำต่อไปซึ่งการกระทำที่ถูกฟ้อง ห้ามโอนหรือจำหน่ายทรัพย์สิน และอายัดทรัพย์สินของจำเลย
ระยะเวลาดำเนินการ	เร็วที่สุด ระยะเวลาเรียกประชุมคณะกรรมการเป็นไปตามข้อบังคับของบริษัท	คำบอกกล่าวเรียกประชุมใหญ่ต้องส่งทางไปรษณีย์ตอบรับก่อนวันประชุมไม่น้อยกว่าเจ็ดวัน (สิบสี่วันหากเป็นการลงมติพิเศษ) ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1175 และถ้าผู้ถือหุ้นเป็นผู้เรียกประชุมเองตามมาตรา 1174 ต้องรอให้กรรมการมิได้เรียกประชุมภายในสามสิบวันนับแต่วันยื่นคำร้องเสียก่อน	เมื่อมีเหตุฉุกเฉิน โจทก์ยื่นคำร้องรวมไปกับคำขอตามมาตรา 254 เพื่อให้ศาลสั่งโดยไม่ชักช้าตามมาตรา 266 แห่งประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง ทั้งนี้ขึ้นกับดุลพินิจของศาล
เกณฑ์คะแนนเสียง	เสียงข้างมากของกรรมการที่เข้าประชุม	เสียงข้างมากของผู้ถือหุ้นที่เข้าประชุม ทั้งนี้ต้องพิจารณามาตรา 1185 ว่ากรรมการผู้ถูกเสนอให้ถอดถอนซึ่งเป็นผู้ถือหุ้นมีส่วนได้เสียเป็นพิเศษในวาระนั้นหรือไม่ เพราะผู้ถือหุ้นที่มีส่วนได้เสียเป็นพิเศษถูกห้ามออกเสียงลงคะแนนในข้อนั้น ส่วนกรณีที่ผู้ถือหุ้นซึ่งเป็นกรรมการผู้ถูกเสนอให้ถอดถอนจะออกเสียงในวาระของตนเองได้หรือไม่นั้น มาตรา 1185 มิได้บัญญัติไว้โดยเฉพาะ จึงต้องตรวจแนวการตีความก่อนนับคะแนน [ต้องยืนยันแหล่งที่มา]	ขึ้นอยู่กับดุลพินิจและความเร่งด่วนของศาล
ผลทางทะเบียน DBD	จดทะเบียนเปลี่ยนอำนาจลงนามได้	จดทะเบียนถอดถอนและตั้งกรรมการใหม่ได้	ศาลอาจสั่งให้นายทะเบียนระงับการจดทะเบียนที่เกี่ยวกับทรัพย์สินที่พิพาทหรือการกระทำที่ถูกฟ้องร้องไว้ชั่วคราวตามมาตรา 254 (3) แต่ไม่ทำให้กรรมการพ้นจากตำแหน่ง ซึ่งต้องอาศัยมติที่ประชุมใหญ่ตามมาตรา 1151

อ้างอิง — References

สำนักงานคณะกรรมการกฤษฎีกา — ระบบสืบค้นกฎหมาย (OCS)
ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1016 มาตรา 1111 มาตรา 1146 มาตรา 1151 มาตรา 1157 มาตรา 1168 มาตรา 1169 มาตรา 1172 มาตรา 1173 มาตรา 1174 มาตรา 1175 และมาตรา 1185
ประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง มาตรา 254 มาตรา 255 มาตรา 257 และมาตรา 266
พระราชบัญญัติบริษัทมหาชนจำกัด พ.ศ. 2535 มาตรา 100
พระราชบัญญัติกำหนดความผิดเกี่ยวกับห้างหุ้นส่วนจดทะเบียน ห้างหุ้นส่วนจำกัด บริษัทจำกัด สมาคม และมูลนิธิ พ.ศ. 2499 มาตรา 13

บทความที่เกี่ยวข้อง

ข้อสงวน (Disclaimer): บทความนี้จัดทำโดย Legal Advance Solution Co., Ltd. เพื่อเป็นข้อมูลทั่วไปด้านกฎหมายเท่านั้น ไม่ถือเป็นคำปรึกษากฎหมายเฉพาะกรณี และไม่ก่อให้เกิดความสัมพันธ์ทนาย-ลูกความ กฎหมายอาจมีการเปลี่ยนแปลง กรุณาปรึกษาทนายความที่มีใบอนุญาตก่อนดำเนินการใด ๆ ตามกฎหมาย | LAS Legal Hub — ข้อมูลกฎหมายเพื่อธุรกิจ