การปรับโครงสร้างทุนด้วยการแตกพาร์และการรวมหุ้นในบริษัทจำกัด

คำตอบสั้น — Quick Answer / TL;DR

เกณฑ์มูลค่าหุ้นขั้นต่ำตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์: ตาม ป.พ.พ. มาตรา 1117 มูลค่าของหุ้นในบริษัทจำกัดหุ้นหนึ่ง ๆ จะต้องมีมูลค่าไม่ต่ำกว่า 5 บาท ดังนั้น การแตกพาร์จึงสามารถลดมูลค่าหุ้นลงมาได้ต่ำสุดเพียง 5 บาทเท่านั้น (ต่างจากบริษัทมหาชนจำกัดที่ไม่มีเกณฑ์ขั้นต่ำ 5 บาท) หากบริษัทมีพาร์เดิม 100 บาท จะแตกพาร์ได้สูงสุด 20 หุ้นใหม่ต่อ 1 หุ้นเดิม
กระบวนการลงมติพิเศษแก้ไขหนังสือบริคณห์สนธิ (Special Resolution): การแตกพาร์หรือรวมหุ้นส่งผลต่อการเปลี่ยนแปลงจำนวนหุ้นและมูลค่าหุ้นในรายการทุนเรือนหุ้นของหนังสือบริคณห์สนธิตามมาตรา 1098 (5) จึงต้องผ่านการอนุมัติจากที่ประชุมใหญ่ผู้ถือหุ้นด้วย "มติพิเศษ" ตาม ป.พ.พ. มาตรา 1145 และมาตรา 1194 ด้วยคะแนนเสียงไม่ต่ำกว่า 3 ใน 4 ของจำนวนเสียงทั้งหมดของผู้ถือหุ้นที่มาประชุมและมีสิทธิออกเสียง
การจัดการปัญหาเศษหุ้นจากการรวมหุ้น (Fractional Shares Management): ในกรณีรวมหุ้น เช่น 3 หุ้นเดิมรวมเป็น 1 หุ้นใหม่ ผู้ถือหุ้นที่มีจำนวนหุ้นไม่ลงตัวจะเกิดเศษหุ้น เนื่องจากหุ้นแบ่งแยกมิได้ตามมาตรา 1118 และบริษัทจำกัดแบ่งทุนเป็นหุ้นที่มีมูลค่าเท่า ๆ กันตามมาตรา 1096 จึงไม่อาจมีเศษส่วนของหุ้นปรากฏในทะเบียนผู้ถือหุ้นได้ มติและข้อตกลงของผู้ถือหุ้นจึงควรกำหนดว่าเศษหุ้นจะรวมหรือโอนให้ผู้ถือหุ้นรายอื่นหรือบุคคลภายนอกผู้รับซื้อในราคาที่ตกลงกันโดยยุติธรรม ทั้งนี้บริษัทจะเป็นผู้ซื้อและถือหุ้นของตนเองไม่ได้ตามมาตรา 1143 เพื่อป้องกันข้อพิพาทอันเกิดจากการลิดรอนสิทธิของผู้ถือหุ้นส่วนน้อย

สถานการณ์ที่ผู้ประกอบการมักพบจริง

บทความนี้วิเคราะห์กลไกการเปลี่ยนแปลงมูลค่าหุ้นที่ตราไว้ (Par Value) ในบริษัทจำกัด ทั้งการแตกพาร์ (Stock Split) เพื่อเพิ่มสภาพคล่องและรองรับแผนจัดสรรหุ้นให้พนักงาน (ESOP) หรือการระดมทุนรอบใหม่ และการรวมหุ้น (Reverse Stock Split) เพื่อปรับโครงสร้างผู้ถือหุ้น โดยครอบคลุมข้อกำหนดมูลค่าหุ้นขั้นต่ำตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1117 ซึ่งห้ามมิให้มูลค่าหุ้นต่ำกว่าห้าบาท การลงมติพิเศษเพื่อแก้ไขหนังสือบริคณห์สนธิและข้อบังคับตามมาตรา 1145 และมาตรา 1194 การจัดการเศษหุ้น (Fractional Shares) และผลกระทบต่อสิทธิของผู้ถือหุ้นส่วนน้อย

สถานการณ์ที่ผู้ประกอบการมักพบจริง

เหตุการณ์: บริษัท A จำกัด ซึ่งประกอบธุรกิจเทคโนโลยี มีทุนจดทะเบียน 10 ล้านบาท แบ่งเป็น 100,000 หุ้น มูลค่าหุ้นละ 100 บาท ต้องการนำบริษัทเข้าจดทะเบียนในตลาดหลักทรัพย์ LiVEx และจัดสรร ESOP ให้พนักงาน 50 คน ที่ประชุมกรรมการมีมติเสนอให้แตกพาร์เหลือหุ้นละ 0.50 บาทเพื่อให้ได้ 20 ล้านหุ้น และเรียกประชุมผู้ถือหุ้นเพื่อลงมติพิเศษ ต่อมานายทะเบียนกรมพัฒนาธุรกิจการค้า (DBD) มีคำสั่งปฏิเสธรับจดทะเบียน
ความเข้าใจผิด: ผู้บริหารเข้าใจว่าบริษัทจำกัดสามารถกำหนดมูลค่าพาร์เท่าใดก็ได้ตามหลักเสรีภาพในการทำสัญญา โดยเทียบเคียงกับบริษัทมหาชนจำกัด ทั้งที่บริษัทจำกัดอาจแปรสภาพเป็นบริษัทมหาชนจำกัดได้เมื่อมีมติพิเศษตามมาตรา 180 แห่งพระราชบัญญัติบริษัทมหาชนจำกัด พ.ศ. 2535 และเมื่อแปรสภาพแล้ว หุ้นของบริษัทอยู่ภายใต้มาตรา 50 แห่งพระราชบัญญัติบริษัทมหาชนจำกัด พ.ศ. 2535 ซึ่งกำหนดให้หุ้นแต่ละหุ้นต้องมีมูลค่าเท่ากัน โดยไม่มีเกณฑ์มูลค่าขั้นต่ำห้าบาทอย่างมาตรา 1117 แห่ง ป.พ.พ. ส่วนข้อกำหนดว่าผู้ที่จะเข้าจดทะเบียนในตลาด LiVEx ต้องเป็นบริษัทมหาชนจำกัดหรือไม่ และเงื่อนไขการรับหุ้นเข้าจดทะเบียน เป็นไปตามเกณฑ์ของตลาดหลักทรัพย์แห่งประเทศไทย [ต้องยืนยันแหล่งที่มา]
จุดพลิก: สาระสำคัญทางกฎหมายคือ ป.พ.พ. มาตรา 1117 บัญญัติว่ามูลค่าของหุ้นหนึ่ง ๆ มิให้ต่ำกว่าห้าบาท การกำหนดมูลค่าหุ้นละ 0.50 บาทขัดต่อมาตรา 1117 จึงเป็นการต้องห้ามชัดแจ้งโดยกฎหมาย และนายทะเบียนไม่อาจรับจดทะเบียนให้ได้ แม้ผู้ถือหุ้นจะลงมติพิเศษตามมาตรา 1145 และมาตรา 1194 แล้วก็ตาม ส่งผลให้แผน ESOP ต้องหยุดชะงักและต้องเรียกประชุมผู้ถือหุ้นใหม่ทั้งหมด
สิ่งที่ได้จากบทความ: ขั้นตอนการแตกพาร์และการรวมหุ้นที่ถูกต้องตามกฎหมายไทย ตารางเปรียบเทียบการแตกพาร์กับการรวมหุ้น แนวทางการจัดประชุมผู้ถือหุ้นและการจดทะเบียนแก้ไขหนังสือบริคณห์สนธิ และกลไกคุ้มครองผู้ถือหุ้นส่วนน้อยกรณีเกิดเศษหุ้น

กรอบกฎหมายและ Claim Ledger Legal Framework

รหัสอ้างอิง	ข้อกฎหมาย / สาระสำคัญ	ฐานทางกฎหมาย	สถานะการตรวจสอบ
C-SH-35-01	มูลค่าของหุ้นในบริษัทจำกัดต้องมีมูลค่าไม่ต่ำกว่า 5 บาทต่อหนึ่งหุ้น	ป.พ.พ. มาตรา 1117	ตรวจตรงตัวบท — LAS Audit
C-SH-35-02	การแก้ไขเปลี่ยนแปลงหนังสือบริคณห์สนธิหรือข้อบังคับต้องกระทำโดยมติพิเศษ	ป.พ.พ. มาตรา 1145 และมาตรา 1194	ตรวจตรงตัวบท — LAS Audit
C-SH-35-03	บริษัทต้องมีสมุดทะเบียนผู้ถือหุ้นตามมาตรา 1138 และใบหุ้นต้องมีรายการตามมาตรา 1128 รวมถึงเลขหมายหุ้นและมูลค่าหุ้น โดยกรรมการอย่างน้อยหนึ่งคนลงลายมือชื่อ	ป.พ.พ. มาตรา 1128 และมาตรา 1138	แก้ไขแล้ว — LAS Audit
C-SH-35-04	บริษัทมีหน้าที่จัดให้ข้อบังคับที่ตั้งขึ้นใหม่หรือเพิ่มเติมเปลี่ยนแปลงไปจดทะเบียนภายในสิบสี่วันนับแต่วันที่ลงมติพิเศษ โดยกรรมการเป็นผู้ดำเนินการแทนบริษัท และบริษัทที่ไม่จดทะเบียนตามมาตรา 1146 มีความผิดทางพินัยต้องชำระค่าปรับเป็นพินัยไม่เกินสองหมื่นบาท ส่วนการแก้ไขข้อความในหนังสือบริคณห์สนธิเรื่องจำนวนหุ้นและมูลค่าหุ้นซึ่งไม่เปลี่ยนจำนวนทุนนั้น มาตรา 1146 มิได้บัญญัติไว้ และมาตรา 1228 ใช้เฉพาะมติพิเศษที่อนุญาตให้เพิ่มทุนหรือลดทุน กำหนดเวลาจดทะเบียนจึงเป็นไปตามระเบียบของนายทะเบียน [ต้องยืนยันแหล่งที่มา]	ป.พ.พ. มาตรา 1146 และมาตรา 1228 และพระราชบัญญัติกำหนดความผิดเกี่ยวกับห้างหุ้นส่วนจดทะเบียน ห้างหุ้นส่วนจำกัด บริษัทจำกัด สมาคม และมูลนิธิ พ.ศ. 2499 มาตรา 13	แก้ไขแล้ว — LAS Audit

4 ขั้นตอนสำคัญในการดำเนินการ Par Split & Reverse Split

การคำนวณสัดส่วนและตรวจสอบข้อจำกัดตามกฎหมาย: ตรวจสอบว่าพาร์ใหม่หลังการแตกพาร์ต้องไม่ต่ำกว่า 5 บาทตามมาตรา 1117 และทุนจดทะเบียนรวมต้องคงเดิมเท่าเดิม 100% พร้อมตรวจว่า (ก) หุ้นทุกหุ้นหลังแปลงมีมูลค่าเท่ากันตามมาตรา 1096 (ข) หากมีหุ้นที่ชำระเงินยังไม่เต็มมูลค่า ต้องแสดงจำนวนเงินที่ชำระแล้วต่อหุ้นใหม่ให้ถูกต้องในใบหุ้นตามมาตรา 1128 (4) และในสมุดทะเบียนผู้ถือหุ้นตามมาตรา 1138 (1) (ค) หากมีหุ้นบุริมสิทธิ ต้องตรวจสิทธิที่ผูกกับมูลค่าหุ้นและดำเนินการตามข้อบังคับ ทั้งนี้ ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ไม่มีมาตราเฉพาะเรื่องแตกพาร์หรือรวมหุ้น ฐานทางกฎหมายคือมาตรา 1096 มาตรา 1098 (5) และมาตรา 1145 ประกอบกัน
การจัดประชุมผู้ถือหุ้นและลงมติพิเศษ (Special Resolution): ส่งคำบอกกล่าวเรียกประชุมใหญ่ทางไปรษณีย์ตอบรับไปยังผู้ถือหุ้นทุกคนที่มีชื่อในทะเบียนของบริษัทก่อนวันนัดประชุมไม่น้อยกว่าสิบสี่วัน และระบุข้อความที่จะนำเสนอให้ลงมติพิเศษ (มาตรา 1175) คือการแก้ไขรายการทุนเรือนหุ้นในหนังสือบริคณห์สนธิตามมาตรา 1098 (5) (จำนวนหุ้นและมูลค่าหุ้น) และข้อบังคับ (ถ้ามี) มติพิเศษต้องได้คะแนนเสียงข้างมากไม่ต่ำกว่าสามในสี่ของจำนวนเสียงทั้งหมดของผู้ถือหุ้นที่มาประชุมและมีสิทธิออกเสียงลงคะแนน (มาตรา 1194) หากการเรียกประชุมหรือการลงมติฝ่าฝืนบทบัญญัติของกฎหมายหรือข้อบังคับของบริษัท กรรมการหรือผู้ถือหุ้นคนหนึ่งคนใดอาจร้องขอให้ศาลเพิกถอนมติได้ภายในหนึ่งเดือนนับแต่วันลงมติ (มาตรา 1195)
การยื่นจดทะเบียนต่อนายทะเบียนห้างหุ้นส่วนบริษัท (DBD Registration): บริษัทโดยกรรมการผู้ดำเนินการแทนบริษัทยื่นจดทะเบียนแก้ไขหนังสือบริคณห์สนธิ และหากมีการแก้ไขข้อบังคับด้วย มาตรา 1146 กำหนดให้เป็นหน้าที่ของบริษัทที่จะจัดให้ข้อบังคับที่เพิ่มเติมเปลี่ยนแปลงไปจดทะเบียนภายในสิบสี่วันนับแต่วันที่ลงมติพิเศษ บริษัทที่ไม่จดทะเบียนตามมาตรา 1146 มีความผิดทางพินัยต้องชำระค่าปรับเป็นพินัยไม่เกินสองหมื่นบาทตามมาตรา 13 แห่งพระราชบัญญัติกำหนดความผิดเกี่ยวกับห้างหุ้นส่วนจดทะเบียน ห้างหุ้นส่วนจำกัด บริษัทจำกัด สมาคม และมูลนิธิ พ.ศ. 2499 ส่วนการแก้ไขข้อความในหนังสือบริคณห์สนธิเรื่องจำนวนหุ้นและมูลค่าหุ้นซึ่งไม่เปลี่ยนจำนวนทุนนั้น มาตรา 1146 มิได้บัญญัติไว้ และมาตรา 1228 ใช้เฉพาะมติพิเศษที่อนุญาตให้เพิ่มทุนหรือลดทุน กำหนดเวลาจดทะเบียนและเอกสารที่ต้องยื่นประกอบจึงเป็นไปตามระเบียบของนายทะเบียน [ต้องยืนยันแหล่งที่มา]
การยกเลิกใบหุ้นเดิมและออกใบหุ้นฉบับใหม่ (Share Certificate Reissuance): บริษัทออกใบหุ้นใหม่ที่มีรายการครบตามมาตรา 1128 (ชื่อบริษัท เลขหมายหุ้น มูลค่าหุ้น จำนวนเงินที่ชำระแล้วหากยังไม่ชำระเต็ม และชื่อผู้ถือหุ้น) โดยกรรมการอย่างน้อยหนึ่งคนลงลายมือชื่อ และปรับสมุดทะเบียนผู้ถือหุ้นตามมาตรา 1138 รวมทั้งบันทึกวันที่ขีดฆ่าใบหุ้นเดิม ทั้งนี้การเรียกคืนใบหุ้นเดิมเป็นแนวปฏิบัติของบริษัท

ตารางเปรียบเทียบการแตกพาร์ (Stock Split) กับการรวมหุ้น Reverse Stock Split

ประเด็นพิจารณา	การแตกพาร์ (Stock Split)	การรวมหุ้น (Reverse Stock Split)
วัตถุประสงค์หลัก	เพิ่มจำนวนหุ้น ลดราคาต่อหุ้น เพิ่มสภาพคล่องและจัดสรร ESOP	ลดจำนวนหุ้นและเพิ่มราคาต่อหุ้น การให้ผู้ถือหุ้นรายย่อยออกจากบริษัทโดยอาศัยเศษหุ้นต้องมีความยินยอมของผู้ถือหุ้นนั้นหรือเป็นการโอนหุ้นระหว่างผู้ถือหุ้น
มูลค่าที่ตราไว้ (Par Value)	ลดลง (แต่ต้องไม่ต่ำกว่า 5 บาทต่อหุ้น)	เพิ่มขึ้น (เช่น จาก 10 บาท เป็น 100 บาท)
จำนวนหุ้นรวมของบริษัท	เพิ่มขึ้นตามสัดส่วน	ลดลงตามสัดส่วน
ทุนจดทะเบียนรวม	เท่าเดิมไม่เปลี่ยนแปลง	เท่าเดิมไม่เปลี่ยนแปลง
ความเสี่ยงเรื่องเศษหุ้น	ไม่เกิดเศษหุ้นเมื่อหุ้นเดิมหนึ่งหุ้นแตกเป็นหุ้นใหม่จำนวนเต็ม เช่น หุ้นละ 100 บาทเป็นหุ้นละ 5 บาทได้ 20 หุ้นใหม่ต่อ 1 หุ้นเดิม แต่หากมูลค่าหุ้นเดิมหารด้วยมูลค่าหุ้นใหม่ไม่ลงตัว อาจเกิดเศษหุ้นซึ่งต้องจัดการเช่นเดียวกับการรวมหุ้น	มีความเสี่ยงเกิดเศษหุ้น ควรกำหนดในมติและในข้อตกลงของผู้ถือหุ้นว่าเศษหุ้นจะรวมหรือโอนให้ผู้ถือหุ้นรายอื่นหรือบุคคลภายนอกผู้รับซื้อในราคาที่ตกลงกันโดยยุติธรรม ทั้งนี้บริษัทจะเป็นผู้ซื้อและถือหุ้นของตนเองไม่ได้ตามมาตรา 1143

การคุ้มครองผู้ถือหุ้นส่วนน้อย: ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ในส่วนว่าด้วยบริษัทจำกัดไม่มีบทบัญญัติที่ให้บริษัทบังคับผู้ถือหุ้นที่ไม่ยินยอมให้รับเงินแทนเศษหุ้น หากดำเนินการโดยลดจำนวนหุ้นพร้อมคืนเงินค่าหุ้น ย่อมเป็นการลดทุนที่ต้องใช้กระบวนการตามมาตรา 1224 ถึงมาตรา 1228 ซึ่งรวมถึงข้อห้ามมิให้ลดทุนลงต่ำกว่าหนึ่งในสี่ของทุนทั้งหมดตามมาตรา 1225 และการโฆษณาและบอกกล่าวเจ้าหนี้ตามมาตรา 1226 นอกจากนี้ หากการประชุมใหญ่ได้นัดเรียก ได้ประชุมกัน หรือได้ลงมติฝ่าฝืนบทบัญญัติของกฎหมายหรือข้อบังคับของบริษัท กรรมการหรือผู้ถือหุ้นคนหนึ่งคนใดร้องขอให้ศาลเพิกถอนมติอันผิดระเบียบนั้นได้ภายในหนึ่งเดือนนับแต่วันลงมติตามมาตรา 1195

อ้างอิง — References

สำนักงานคณะกรรมการกฤษฎีกา — ระบบสืบค้นกฎหมาย (OCS)
ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1096 มาตรา 1098 มาตรา 1117 มาตรา 1118 มาตรา 1128 มาตรา 1138 มาตรา 1143 มาตรา 1145 มาตรา 1146 มาตรา 1175 มาตรา 1194 มาตรา 1195 มาตรา 1224 มาตรา 1225 มาตรา 1226 และมาตรา 1228
พระราชบัญญัติบริษัทมหาชนจำกัด พ.ศ. 2535 มาตรา 50 และมาตรา 180
พระราชบัญญัติกำหนดความผิดเกี่ยวกับห้างหุ้นส่วนจดทะเบียน ห้างหุ้นส่วนจำกัด บริษัทจำกัด สมาคม และมูลนิธิ พ.ศ. 2499 มาตรา 13

บทความที่เกี่ยวข้อง

ข้อสงวน (Disclaimer): บทความนี้จัดทำโดย Legal Advance Solution Co., Ltd. เพื่อเป็นข้อมูลทั่วไปด้านกฎหมายเท่านั้น ไม่ถือเป็นคำปรึกษากฎหมายเฉพาะกรณี และไม่ก่อให้เกิดความสัมพันธ์ทนาย-ลูกความ กฎหมายอาจมีการเปลี่ยนแปลง กรุณาปรึกษาทนายความที่มีใบอนุญาตก่อนดำเนินการใด ๆ ตามกฎหมาย | LAS Legal Hub — ข้อมูลกฎหมายเพื่อธุรกิจ