คู่มืออ่านสัญญาสำหรับผู้ประกอบการ ✓

1. บทนำ — สัญญาทุกฉบับมีภาษาเดียวกันIntroduction — Every Contract Speaks the Same Language

ผู้ประกอบการจำนวนมากรู้สึกหวาดหวั่นเมื่อต้องเผชิญกับสัญญาที่หนาเป็นปึก เต็มไปด้วยภาษากฎหมายที่อ่านแล้วไม่เข้าใจ บ้างก็เซ็นสัญญาโดยไม่ได้อ่านให้ละเอียด บ้างก็เชื่อคำพูดปากเปล่าของคู่สัญญาโดยไม่ตรวจว่าข้อความในสัญญาตรงกับที่ตกลงกันไว้หรือไม่ ผลลัพธ์คือข้อพิพาทที่เกิดขึ้นภายหลัง ซึ่งหลายครั้งป้องกันได้ตั้งแต่ก่อนเซ็นชื่อ

ความจริงที่สำคัญคือ สัญญาทุกฉบับไม่ว่าจะเป็นสัญญาซื้อขาย สัญญาเช่า สัญญาจ้างทำของ สัญญาร่วมทุน หรือสัญญาแฟรนไชส์ ล้วนมีโครงสร้างพื้นฐานเดียวกัน เมื่อเข้าใจโครงสร้างนี้แล้ว สัญญาทุกฉบับจะอ่านง่ายขึ้นทันที เปรียบเสมือนการเรียนรู้ไวยากรณ์ของภาษา เมื่อรู้หลักแล้วจะอ่านได้ทุกประโยค

"สัญญาที่ดีไม่ใช่สัญญาที่ฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งได้เปรียบ แต่คือสัญญาที่ทั้งสองฝ่ายเข้าใจตรงกันว่าใครมีสิทธิ หน้าที่ และความเสี่ยงอะไร"

บทความนี้จะพาผู้ประกอบการไปรู้จักโครงสร้างสัญญา เรียนรู้จุดสำคัญที่ต้องตรวจก่อนเซ็น และเข้าใจเทคนิคพื้นฐานที่ทนายธุรกิจใช้ในการตรวจสัญญาทุกวัน ทั้งหมดนี้อ้างอิงหลักกฎหมายตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ (ป.พ.พ.) ว่าด้วยนิติกรรมและสัญญา

      มาตรา ๑๔๙  นิติกรรม หมายความว่า การใด ๆ อันทำลงโดยชอบด้วยกฎหมายและด้วยใจสมัคร มุ่งโดยตรงต่อการผูกนิติสัมพันธ์ขึ้นระหว่างบุคคล เพื่อจะก่อ เปลี่ยนแปลง โอน สงวน หรือ ระงับซึ่งสิทธิ

      มาตรา ๓๕๔  คำเสนอจะทำสัญญาอันบ่งระยะเวลาให้ทำคำสนองนั้น ท่านว่าไม่อาจจะถอนได้ภายในระยะเวลาที่บ่งไว้

อ่านมาตรา ๑๔๙ และมาตรา ๓๕๔ ในกล่องด้านบน คนละฐาน มาตรา ๓๕๔ เป็นบทคำเสนอที่บ่งระยะเวลาไม่อาจถอนได้ภายในกำหนด ไม่ใช่บทนิยามว่าสัญญาเกิดเมื่อคำเสนอคำสนองตรงกัน

2. โครงสร้างสัญญาที่ต้องรู้จักAnatomy of a Contract

สัญญาธุรกิจทุกฉบับ ไม่ว่าจะบาง 5 หน้า หรือหนา 100 หน้า ล้วนประกอบด้วยส่วนสำคัญ 8 ส่วน ดังนี้

2.1 ส่วนนำ (Recitals / Preamble)

ส่วนนำเป็นส่วนแรกของสัญญา ทำหน้าที่บอกว่า "ใครเป็นใคร ทำอะไร" โดยระบุชื่อคู่สัญญา ที่อยู่ ผู้มีอำนาจลงนาม และวัตถุประสงค์ของการทำสัญญา ส่วนนี้มีความสำคัญมากเพราะหากระบุคู่สัญญาผิด อาจทำให้สัญญามีปัญหาในการบังคับใช้ได้

      มาตรา ๑๑๖๗  ความเกี่ยวพันกันในระหว่างกรรมการและบริษัทและบุคคลภายนอกนั้น ท่านให้บังคับตามบทบัญญัติแห่งประมวลกฎหมายนี้ ว่าด้วยตัวแทน

      มาตรา ๑๑๖๘  ในอันที่จะประกอบกิจการของบริษัทนั้น กรรมการต้องใช้ความเอื้อเฟื้อสอดส่องอย่างบุคคลค้าขายผู้ประกอบด้วยความระมัดระวัง

      ว่าโดยเฉพาะ กรรมการต้องรับผิดชอบร่วมกันในประการต่าง ๆ ดังจะกล่าวต่อไปนี้ คือ

      (๑) การใช้เงินค่าหุ้นนั้น ได้ใช้กันจริง

      (๒) จัดให้มีและรักษาไว้ให้เรียบร้อย ซึ่งบรรดาสมุดบัญชีและเอกสารที่กฎหมายกำหนดไว้

      (๓) การแจกเงินปันผลหรือดอกเบี้ยให้เป็นไปโดยถูกต้องตามที่กฎหมายกำหนดไว้

      (๔) บังคับการให้เป็นไปโดยถูกต้องตามมติของที่ประชุมใหญ่

      อนึ่ง ท่านห้ามมิให้ผู้เป็นกรรมการประกอบการค้าขายใด ๆ อันมีสภาพเป็นอย่างเดียวกัน และเป็นการแข่งขันกับการค้าขายของบริษัทนั้น ไม่ว่าทำเพื่อประโยชน์ตนหรือเพื่อประโยชน์ผู้อื่น หรือไปเข้าหุ้นส่วนไม่จำกัดความรับผิดในห้างค้าขายอื่นซึ่งประกอบกิจการมีสภาพเป็นอย่างเดียวกันและแข่งขันกับกิจการของบริษัท โดยมิได้รับความยินยอมของที่ประชุมใหญ่ของผู้ถือหุ้น

      บทบัญญัติที่กล่าวมาข้างบนนี้ให้ใช้บังคับตลอดถึงบุคคลซึ่งเป็นผู้แทนของกรรมการด้วย

อ่านมาตรา ๑๑๖๗ และมาตรา ๑๑๖๘ ในกล่องด้านบน ความเกี่ยวพันกับบุคคลภายนอกใช้บทตัวแทน ส่วนความระมัดระวังของกรรมการอยู่ที่มาตรา ๑๑๖๘

2.2 คำนิยาม (Definitions)

2.3 ข้อกำหนดหลัก (Operative Clauses)

ส่วนนี้คือ "เนื้อหาหลัก" ของสัญญา กำหนดสิทธิและหน้าที่ของคู่สัญญาทุกฝ่าย ประกอบด้วย

• ขอบเขตงาน / สินค้า (Scope of Work / Goods) — อะไรที่ต้องทำหรือส่งมอบ
• ราคาและการชำระเงิน (Price & Payment Terms) — จำนวนเงิน งวด กำหนดชำระ
• กำหนดเวลา (Timeline / Milestones) — เมื่อไหร่ต้องทำอะไรเสร็จ
• มาตรฐานการปฏิบัติงาน (Performance Standards) — คุณภาพที่ต้องได้

ข้อกำหนดหลักต้องชัดเจน วัดผลได้ และไม่คลุมเครือ สัญญาที่เขียนว่า "ส่งมอบตามที่ตกลง" โดยไม่ระบุรายละเอียด จะเป็นปัญหาทันทีเมื่อเกิดข้อพิพาท

2.4 เงื่อนไขบังคับก่อน (Conditions Precedent)

เงื่อนไขบังคับก่อนคือเงื่อนไขที่ต้องเกิดขึ้นก่อน สัญญาจึงจะมีผลบังคับหรือก่อนที่จะต้องปฏิบัติตามข้อสัญญาบางข้อ ตัวอย่างเช่น สัญญาซื้อขายหุ้นอาจกำหนดว่าต้องได้รับอนุมัติจากคณะกรรมการบริษัทก่อน หรือสัญญาเช่าอาจกำหนดว่าต้องได้รับใบอนุญาตประกอบกิจการก่อนจึงจะเริ่มชำระค่าเช่า

ผู้ประกอบการต้องตรวจสอบว่าเงื่อนไขบังคับก่อนเป็นสิ่งที่ทำได้จริง มีกำหนดเวลาชัดเจน และกำหนดผลของการไม่สำเร็จตามเงื่อนไข (เช่น สัญญาสิ้นสุดลงโดยอัตโนมัติ หรือมีสิทธิบอกเลิก)

2.5 คำรับรองและรับประกัน (Representations & Warranties)

คำรับรองและรับประกันคือข้อความที่คู่สัญญาแต่ละฝ่ายยืนยันว่าเป็นจริง ณ วันทำสัญญา เช่น "บริษัทมีอำนาจในการทำสัญญานี้" "ไม่มีคดีความค้างอยู่ที่มีผลกระทบต่อสัญญา" หรือ "สินค้าเป็นไปตามมาตรฐาน" ข้อสัญญาส่วนนี้มีความสำคัญเพราะหากคำรับรองไม่เป็นจริง อีกฝ่ายมีสิทธิเรียกค่าเสียหายหรือเลิกสัญญาได้

2.6 ข้อจำกัดความรับผิด (Limitation of Liability)

ข้อจำกัดความรับผิดกำหนดเพดานสูงสุดของค่าเสียหายที่ฝ่ายผิดสัญญาต้องชดใช้ เช่น "ความรับผิดรวมของผู้รับจ้างไม่เกินมูลค่าสัญญา" หรือ "ผู้ขายไม่รับผิดต่อค่าเสียหายที่เป็นผลสืบเนื่อง (Consequential Damages)" ข้อสัญญาเหล่านี้มีผลกระทบมากในทางปฏิบัติ หากความเสียหายจริงเกินเพดาน ผู้เสียหายจะเรียกค่าเสียหายเกินเพดานไม่ได้

2.7 การเลิกสัญญา (Termination)

ข้อสัญญาเรื่องการเลิกสัญญากำหนดว่าใครมีสิทธิเลิกสัญญาได้ ในกรณีใด และต้องแจ้งล่วงหน้ากี่วัน โดยปกติจะแบ่งเป็น

• เลิกสัญญาเมื่อผิดสัญญา (Termination for Cause) — ฝ่ายผิดสัญญาและไม่แก้ไขภายในเวลาที่กำหนด (สอดคล้องกับหลักบอกกล่าวให้ชำระหนี้ภายในระยะเวลาพอสมควรก่อนเลิกสัญญาตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา ๓๘๗)
• เลิกสัญญาโดยไม่มีเหตุ (Termination for Convenience) — เลิกได้เมื่อต้องการ โดยแจ้งล่วงหน้า

      มาตรา ๓๙๑  เมื่อคู่สัญญาฝ่ายหนึ่งได้ใช้สิทธิเลิกสัญญาแล้ว คูสัญญาแต่ละฝ่ายจำต้องให้อีกฝ่ายหนึ่งได้กลับคืนสู่ฐานะดังทเป็นอยู่เดิม แต่ทั้งนี้จะให้เป็นทเสื่อมเสียแก่สิทธิของบุคคลภายนอกหาได้ไม่

      ส่วนเงินอันจะต้องใช้คืนในกรณีดังกล่าวมาในวรรคต้นนั้น ท่านให้บวกดอกเบี้ยเข้าด้วย คิดตั้งแต่เวลาที่ได้รับไว้

      ส่วนที่เป็นการงานอันได้กระทำให้และเป็นการยอมให้ใช้ทรัพย์นั้น การที่จะชดใช้คืน ท่านให้ทำได้ด้วยใช้เงินตามควรค่าแห่งการนั้น ๆ หรือถ้าในสัญญามีกำหนดว่าให้ใช้เงินตอบแทน ก็ให้ใช้ตามนั้น

      การใช้สิทธิเลิกสัญญานั้นหากระทบกระทั่งถึงสิทธิเรียกร้องค่าเสียหายไม่

อ่านมาตรา ๓๙๑ ในกล่องด้านบนตามตัวอักษรใน PDF รวมคำว่าคูสัญญา และดังทเป็นอยู่เดิม

2.8 ข้อกำหนดทั่วไป (Boilerplate Clauses)

ข้อกำหนดทั่วไปมักอยู่ท้ายสัญญาและถูกมองข้ามบ่อย แต่มีผลกระทบมากในทางปฏิบัติ

3. Checklist 10 ข้อที่ต้องตรวจก่อนเซ็น10-Point Pre-Signing Checklist

ก่อนเซ็นสัญญาทุกฉบับ ให้ตรวจ 10 ข้อนี้เป็นอย่างน้อย หากข้อใดไม่ชัดเจนหรือไม่ครบถ้วน ต้องแก้ไขก่อนลงนาม

      มาตรา ๓๘๓  ถ้าเบี้ยปรับที่ริบนั้นสูงเกินส่วน ศาลจะลดลงเป็นจำนวนพอสมควรก็ได้ ในการที่จะวินิจฉัยว่าสมควรเพียงใดนั้น ท่านให้พิเคราะห์ถึงทางได้เสียของเจ้าหนี้ทุกอย่างอันชอบด้วยกฎหมาย ไม่ใช่แต่เพียงทางได้เสียในเชิงทรัพย์สิน เมื่อได้ใช้เงินตามเบี้ยปรับแล้ว สิทธิเรียกร้องขอลดก็เป็นอันขาดไป

      นอกจากกรณีที่กล่าวไว้ในมาตรา ๓๗๙ และมาตรา ๓๘๒ ท่านให้ใช้วิธีเดียวกันนี้บังคับ ในเมื่อบุคคลสัญญาว่าจะให้เบี้ยปรับเมื่อตนกระทำหรืองดเว้นกระทำการอันหนึ่งอันใดนั้นด้วย

4. เทคนิคจากทนายธุรกิจTips from a Business Lawyer

4.1 "Mark-up สัญญา" คืออะไร ทำไมต้องทำ

Mark-up คือกระบวนการอ่านร่างสัญญาแล้วทำเครื่องหมายหรือเสนอแก้ไขในส่วนที่ไม่เห็นด้วย โดยใช้ระบบ Track Changes ใน Microsoft Word เพื่อให้คู่สัญญาอีกฝ่ายเห็นว่าต้องการแก้ไขอะไร ตรงไหน เพราะอะไร การ Mark-up เป็นเครื่องมือมาตรฐานในการเจรจาสัญญา ไม่ใช่เรื่องของการ "จับผิด" แต่เป็นการสื่อสารจุดยืนของตนเองอย่างมืออาชีพ

ผู้ประกอบการที่ส่ง Mark-up กลับไปจะได้รับความเคารพจากคู่สัญญามากกว่าผู้ที่รับสัญญามาแล้วเซ็นทันที เพราะแสดงให้เห็นว่าอ่านอย่างละเอียดและเข้าใจสิทธิของตนเอง

4.2 สัญญาฉบับแรกมักเอียงเข้าหาฝ่ายที่ร่าง

นี่เป็นเรื่องปกติในทางปฏิบัติ สัญญาที่อีกฝ่ายส่งมาให้เซ็นมักร่างขึ้นโดยทนายของฝ่ายนั้น ซึ่งมีหน้าที่ปกป้องลูกความของตน ดังนั้นร่างแรกจึงมักเอียงไปทางฝ่ายที่ร่าง ไม่ว่าจะเป็นเรื่องข้อจำกัดความรับผิด เงื่อนไขการเลิกสัญญา หรือเบี้ยปรับ

ผู้ประกอบการไม่ควรตกใจหรือรู้สึกว่าถูกเอาเปรียบ แต่ควรอ่านให้ละเอียด Mark-up ในส่วนที่ไม่เป็นธรรม แล้วส่งกลับไปเจรจา กระบวนการนี้อาจต้องผ่านร่างหลายเวอร์ชันก่อนจะตกลงกันได้

4.3 "ไม่มีสัญญาฉบับไหนสมบูรณ์แบบ"

สัญญาที่ดีไม่ใช่สัญญาที่ฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งได้เปรียบทุกข้อ แต่คือสัญญาที่ทั้งสองฝ่ายยอมรับได้ (balanced) และแบ่งความเสี่ยงอย่างเป็นธรรม เป้าหมายของการเจรจาสัญญาคือจุดสมดุลที่ทั้งสองฝ่ายสามารถดำเนินธุรกิจร่วมกันได้อย่างมั่นใจ

ในทางปฏิบัติ ทนายธุรกิจจะเจรจาอย่างหนักในข้อที่มีผลกระทบสูง (เช่น ข้อจำกัดความรับผิด การเลิกสัญญา Indemnity) แต่จะยืดหยุ่นในข้อที่มีผลกระทบต่ำ เพื่อรักษาความสัมพันธ์ทางธุรกิจและเร่งให้การเจรจาจบลงด้วยดี

4.4 แยก "ข้อตกลงด้วยวาจา" ออกจาก "ข้อสัญญา"

สิ่งที่ตกลงกันด้วยวาจาแต่ไม่ปรากฏในสัญญา มีค่าเท่ากับศูนย์ในทางกฎหมาย โดยเฉพาะอย่างยิ่งเมื่อสัญญามีข้อ Entire Agreement ที่กำหนดว่าสัญญาฉบับนี้เป็นข้อตกลงทั้งหมด หากมีข้อตกลงใดที่สำคัญ ต้องเขียนไว้ในสัญญาเสมอ

4.5 อ่าน "สิ่งที่ไม่ได้เขียน" ด้วย

      มาตรา ๒๑๙  ถ้าการชำระหนี้กลายเป็นพ้นวิสัยเพราะพฤติการณ์อันใดอันหนึ่งซึ่งเกิดขึ้นภายหลังที่ได้ก่อหนี้ และซึ่งลูกหนี้ไม่ต้องรับผิดชอบนั้นไซร้ ท่านว่าลูกหนี้เป็นอันหลุดพ้นจากการชำระหนี้นั้น

      ถ้าภายหลังที่ได้ก่อหนี้ขึ้นแล้วนั้น ลูกหนี้กลายเป็นคนไม่สามารถจะชำระหนี้ได้ไซร้ ท่านให้ถือเสมือนว่าเป็นพฤติการณ์ที่ทำให้การชำระหนี้ตกเป็นอันพ้นวิสัยฉะนั้น

อ่านมาตรา ๒๑๙ ในกล่องด้านบนทั้งวรรค บทพ้นวิสัยหลังก่อหนี้ ไม่ใช่บทนิยาม Force Majeure ในสัญญา

5. เมื่อไหร่ควรปรึกษาทนาย?When Should You Consult a Lawyer?

ผู้ประกอบการไม่จำเป็นต้องปรึกษาทนายทุกสัญญา แต่มีสถานการณ์ที่ควรปรึกษาทนายอย่างยิ่ง ได้แก่

      มาตรา ๑๕๒  การใดมิได้ทำให้ถูกต้องตามแบบที่กฎหมายบังคับไว้ การนั้นเป็นโมฆะ

      มาตรา ๑๕๐  การใดมีวัตถุประสงค์เป็นการต้องห้ามชัดแจ้งโดยกฎหมาย เป็นการพ้นวิสัย หรือเป็นการขัดต่อความสงบเรียบร้อยหรือศีลธรรมอันดีของประชาชน การนั้นเป็นโมฆะ

      มาตรา ๑๕๙  การแสดงเจตนาเพราะถูกกลฉ้อฉลเป็นโมฆียะ

      การถูกกลฉ้อฉลที่จะเป็นโมฆียะตามวรรคหนึ่ง จะต้องถึงขนาดซึ่งถ้ามิได้มีกลฉ้อฉลดังกล่าว การอันเป็นโมฆียะนั้นคงจะมิได้กระทำขึ้น

      ถ้าคู่กรณีฝ่ายหนึ่งแสดงเจตนาเพราะถูกกลฉ้อฉลโดยบุคคลภายนอก การแสดงเจตนานั้นจะเป็นโมฆียะต่อเมื่อคู่กรณีอีกฝ่ายหนึ่งได้รู้หรือควรจะได้รู้ถึงกลฉ้อฉลนั้น

      มาตรา ๑๖๔  การแสดงเจตนาเพราะถูกข่มขู่เป็นโมฆียะ

      การข่มขู่ที่จะทำให้การใดตกเป็นโมฆียะนั้น จะต้องเป็นการข่มขู่ที่จะให้เกิดภัยอันใกล้จะถึงและร้ายแรงถึงขนาดที่จะจูงใจให้ผู้ถูกข่มขู่มีมูลต้องกลัว ซึ่งถ้ามิได้มีการข่มขู่เช่นนั้น การนั้นก็คงจะมิได้กระทำขึ้น

      มาตรา ๑๕๓  การใดมิได้เป็นไปตามบทบัญญัติของกฎหมายว่าด้วยความสามารถของบุคคล การนั้นเป็นโมฆียะ

      มาตรา ๑๕๑  การใดเป็นการแตกต่างกับบทบัญญัติของกฎหมาย ถ้ามิใช่กฎหมายอันเกี่ยวกับความสงบเรียบร้อยหรือศีลธรรมอันดีของประชาชน การนั้นไม่เป็นโมฆะ

อ่านมาตรา ๑๕๐ ๑๕๑ ๑๕๓ ๑๕๙ และ ๑๖๔ ในกล่องด้านบน คนละฐาน มาตรา ๑๕๑ ไม่ใช่บทโมฆียะกลุ่มกลฉ้อฉลหรือข่มขู่

6. ติดต่อ Legal Advance SolutionContact LAS

Legal Advance Solution Co., Ltd. (LAS) เป็นสำนักกฎหมายที่เชี่ยวชาญด้านกฎหมายธุรกิจ สัญญา อสังหาริมทรัพย์ และ AI LegalTech ก่อตั้งโดย ธันย์ธรณ์เทพ แย้มอุทัย, Ph.D. ทนายความที่มีประสบการณ์ด้านกฎหมายธุรกิจมากกว่า 19 ปี

ติดต่อ LAS — Legal Advance Solution