การจัดตั้งและบริหารจัดการ Family Holding Company สำหรับการส่งต่อธุรกิจครอบครัว (Family Holding Company Governance & Wealth Succession)
โครงสร้างหุ้นบุริมสิทธิแยกสิทธิออกเสียง (Voting Rights) และสิทธิรับเงินปันผล (Dividend Rights), ข้อจำกัดการโอนหุ้นในธรรมนูญครอบครัว (Family Constitution and Articles of Association), การจัดสรรอำนาจบริหารข้ามรุ่น (Next-Gen Succession & Board Seats), และสิทธิประโยชน์ทางภาษีตามประมวลรัษฎากร (การยกเว้นภาษีเงินปันผล มาตรา 65 ทวิ (10)) ✓

วิกฤตการส่งต่อธุรกิจครอบครัวในไทย (Curse of the Third Generation) และความจำเป็นของ Family Holding Company

ธุรกิจครอบครัวในประเทศไทยจำนวนมากประสบปัญหา "คำสาปรุ่นที่สาม" (Curse of the Third Generation) เนื่องจากโครงสร้างการถือหุ้นเดิมมักเป็นการถือหุ้นโดยตรงในชื่อบุคคลธรรมดา เมื่อมีการส่งมอบมรดกไปยังทายาทหลายรุ่น จำนวนผู้ถือหุ้นจะกระจายตัว เกิดความขัดแย้งระหว่างทายาทที่ทำงานบริหาร (Active Generation) และทายาทที่ไม่ได้รับตำแหน่งบริหาร (Passive Generation)

การจัดตั้ง Family Holding Company เป็นเครื่องมือทางกฎหมายและการบริหารจัดการ wealth succession ที่ช่วยรวมศูนย์การถือหุ้น (Centralized Ownership) ป้องกันการแตกกระจายของสิทธิออกเสียง และแยกโครงสร้างบริหารออกจากผลประโยชน์ทางเศรษฐกิจได้อย่างชัดเจน

ผลกระทบเชิงธุรกิจ Business Consequences

หากไม่มีการจัดตั้ง Family Holding Company และบริหารจัดการอย่างถูกต้อง จะส่งผลกระทบเชิงธุรกิจดังนี้:

• ทายาทขายหุ้นให้คู่แข่งทางธุรกิจ: เมื่อเกิดความขัดแย้ง ทายาทอาจขายหุ้นใน Operating Company ให้แก่บุคคลภายนอกหรือคู่แข่ง หากธรรมนูญครอบครัวไม่ได้แปลงเป็นข้อบังคับบริษัท (AOA) ที่จดทะเบียนถูกต้อง
• ข้อพิพาทเงินปันผลจนธุรกิจหลักชะงักงัน: ทายาทฝ่าย Passive ต้องการเงินปันผลสูงสุด ในขณะที่ทายาทฝ่าย Active ต้องการนำกำไรสะสมไปลงทุนต่อ (Reinvestment) นำไปสู่การฟ้องร้องและเดดล็อค (Deadlock) ในที่ประชุมผู้ถือหุ้น
• ภาระภาษีมรดกและภาษีเงินได้มหาศาล: การถือหุ้นในนามบุคคลธรรมดาทำให้การโอนมรดกตกอยู่ภายใต้ภาระภาษีการรับมรดกตาม พ.ร.บ.ภาษีการรับมรดก พ.ศ. 2558 และรับภาระภาษีหัก ณ ที่จ่ายของเงินปันผลโดยไม่สามารถใช้สิทธิยกเว้นภาษีได้

กรอบกฎหมายและ Claim Ledger Legal Framework

การออกแบบโครงสร้างหุ้นบุริมสิทธิ (Dual-Class Preferred Shares): สิทธิออกเสียง (Voting) กับสิทธิรับเงินปันผล Dividend

ที่ประชุมตั้งบริษัทกำหนดจำนวนหุ้นบุริมสิทธิ สภาพ และบุริมสิทธิตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1108 (4) และเมื่อออกหุ้นบุริมสิทธิไปแล้ว บุริมสิทธิที่กำหนดไว้แก้ไขอีกไม่ได้ตามมาตรา 1142 จึงต้องออกแบบสิทธิให้รองรับการเปลี่ยนรุ่นตั้งแต่ต้น การเพิ่มเติมหรือเปลี่ยนแปลงข้อบังคับภายหลังต้องใช้มติพิเศษ (มาตรา 1145) และจดทะเบียนภายในสิบสี่วัน (มาตรา 1146) Family Holding Company อาจกำหนดประเภทหุ้นเป็นสองกลุ่ม เพื่อตอบโจทย์ความต้องการที่แตกต่างกันของทายาท ดังนี้

1. หุ้นของกลุ่มผู้ก่อตั้ง / ผู้บริหารหลัก (Founders / Active Next-Gen):

• สิทธิออกเสียง (Voting Rights): กำหนดเป็นหุ้นบุริมสิทธิที่ให้สิทธิออกเสียงสูง เช่น หนึ่งหุ้นมีสิบเสียง ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1182 ให้นับคะแนนในการลงคะแนนโดยวิธีชูมือเป็นผู้ถือหุ้นคนละหนึ่งเสียงไม่ว่าจะถือหุ้นมากเพียงใด และนับหนึ่งเสียงต่อหนึ่งหุ้นเฉพาะในการลงคะแนนลับ หุ้นที่กำหนดให้มีหลายเสียงจึงไม่ได้รับการนับคะแนนตามจำนวนเสียงที่กำหนดไว้ ทั้งในการลงคะแนนโดยวิธีชูมือและในการลงคะแนนลับ เว้นแต่ข้อบังคับของบริษัทจะกำหนดวิธีนับคะแนนไว้เป็นอย่างอื่น ซึ่งมาตรา 1177 เปิดให้ทำได้ การกำหนดสิทธิออกเสียงที่ต่างจากวิธีนับคะแนนตามมาตรา 1182 จึงต้องกำหนดไว้ในข้อบังคับของบริษัท และข้อบังคับควรกำหนดให้นับคะแนนตามจำนวนเสียงของหุ้นในทุกวิธีลงคะแนน (มาตรา 1177 และมาตรา 1182) ส่วนการที่หุ้นบุริมสิทธิตามมาตรา 1108 (4) จะมีหลายเสียงต่อหุ้นได้ [ต้องยืนยันมาตรา] และการที่นายทะเบียนรับจดทะเบียนข้อบังคับที่มีโครงสร้างดังกล่าว [ต้องยืนยันแหล่งที่มา] ยังต้องตรวจสอบ ทั้งนี้ การแต่งตั้งและถอดถอนกรรมการต้องกระทำโดยที่ประชุมใหญ่ (มาตรา 1151) หุ้นที่มีเสียงมากจึงมีอิทธิพลต่อผลการเลือกกรรมการ ส่วนการให้หุ้นชนิดหนึ่งเลือกกรรมการเป็นการเฉพาะ [ต้องยืนยันมาตรา]
• สิทธิรับเงินปันผล (Dividend Rights): รับเงินปันผลตามปกติหรือรับหลังหุ้นบุริมสิทธิของกลุ่ม Passive

1. หุ้นของกลุ่มทายาทนอกการบริหาร (Passive Next-Gen):

• สิทธิออกเสียง (Voting Rights): กำหนดให้มีสิทธิออกเสียงจำกัด เช่น สิบหุ้นมีหนึ่งเสียง หรือไม่มีสิทธิออกเสียงในวาระปกติ การจำกัดหรืองดสิทธิออกเสียงเช่นนี้ก็ต่างจากวิธีนับคะแนนตามมาตรา 1182 เช่นกัน เพราะในการลงคะแนนโดยวิธีชูมือ ผู้ถือหุ้นทุกคนที่มาประชุมเองหรือมอบฉันทะให้ผู้อื่นมาประชุมแทนมีหนึ่งเสียง และในการลงคะแนนลับ ผู้ถือหุ้นมีหนึ่งเสียงต่อหนึ่งหุ้นที่ตนถือ จึงต้องกำหนดไว้ในข้อบังคับของบริษัทให้ใช้ในทุกวิธีลงคะแนน (มาตรา 1177 และมาตรา 1182) และยังต้องตรวจสอบว่าหุ้นบุริมสิทธิตามมาตรา 1108 (4) จะมีสิทธิออกเสียงน้อยกว่าหนึ่งเสียงต่อหุ้นหรือไม่มีสิทธิออกเสียงได้หรือไม่ [ต้องยืนยันมาตรา]
• สิทธิรับเงินปันผล (Dividend Rights): ให้สิทธิรับเงินปันผลเป็นลำดับแรก (Preferred Dividend) ในอัตราที่กำหนดไว้ (เช่น ร้อยละของมูลค่าหุ้น หรือร้อยละของกำไรสุทธิ) ข้อบังคับกำหนดลำดับหรืออัตราเงินปันผลของหุ้นบุริมสิทธิได้ (มาตรา 1200) แต่เงินปันผลต้องจ่ายจากกำไร และการประกาศอนุญาตเงินปันผลต้องทำโดยมติของที่ประชุมใหญ่ (มาตรา 1201) จึงไม่อาจรับประกันรายได้เมื่อบริษัทขาดทุน

หุ้นบุริมสิทธิในการระดมทุนจากกองทุนร่วมลงทุน: สิทธิแปลงสภาพและสิทธิได้รับคืนค่าหุ้นก่อน

ในการระดมทุนรอบแรกจากกองทุนร่วมลงทุน ผู้ลงทุนอาจขอให้บริษัทออกหุ้นบุริมสิทธิที่มีสิทธิแปลงสภาพเป็นหุ้นสามัญ ตัวอย่างสมมุติต่อไปนี้ใช้ A เป็นผู้ลงทุน B เป็นผู้ถือหุ้นเดิม และบริษัท C จำกัด เป็นบริษัทที่ออกหุ้น สภาพและบุริมสิทธิของหุ้นที่ออกให้ A ต้องกำหนดไว้ในที่ประชุมตั้งบริษัทตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1108 (4) หรือกำหนดในคราวเพิ่มทุน ซึ่งต้องมีมติพิเศษให้เพิ่มทุนตามมาตรา 1220 และมติพิเศษแก้ไขข้อบังคับตามมาตรา 1145 ทั้งนี้ หุ้นที่ออกใหม่ต้องเสนอแก่ผู้ถือหุ้นเดิมตามส่วนก่อนตามมาตรา 1222

ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1142 ห้ามมิให้แก้ไขบุริมสิทธิของหุ้นบุริมสิทธิที่บริษัทออกไปแล้วและได้กำหนดไว้แล้วว่าบุริมสิทธิเป็นอย่างไร การเพิ่มสิทธิแปลงสภาพให้แก่หุ้นบุริมสิทธิที่ออกไปแล้วโดยการแก้ข้อบังคับในภายหลังจึงมีความเสี่ยงสูงว่าขัดต่อมาตรา 1142 ส่วนการกำหนดสิทธิแปลงสภาพไว้เป็นส่วนหนึ่งของบุริมสิทธิตั้งแต่ก่อนออกหุ้น ตัวบทมิได้ห้ามไว้โดยชัดแจ้ง และแนวปฏิบัติของนายทะเบียนยังต้องยืนยัน [ต้องยืนยันแหล่งที่มา] จึงควรกำหนดสิทธิแปลงสภาพไว้ในข้อบังคับก่อนที่บริษัท C จำกัด จะออกหุ้นให้ A

สิทธิของผู้ถือหุ้นบุริมสิทธิที่จะได้รับคืนค่าหุ้นก่อนผู้ถือหุ้นสามัญเมื่อบริษัทเลิกและชำระบัญชี (Liquidation Preference) เป็นบุริมสิทธิที่ต้องปรากฏในข้อบังคับ โดยกำหนดตามมาตรา 1108 (4) หรือโดยมติพิเศษในคราวเพิ่มทุนตามมาตรา 1220 พร้อมกับแก้ไขข้อบังคับตามมาตรา 1145 มิใช่สิทธิที่เกิดขึ้นเองตามมาตรา 1269 ซึ่งบัญญัติเพียงว่า ทรัพย์สินของบริษัทจะแบ่งคืนแก่ผู้ถือหุ้นได้แต่เพียงเท่าที่ไม่ต้องเก็บไว้ใช้ชำระหนี้ของบริษัท ผู้ถือหุ้นบุริมสิทธิจึงได้รับคืนค่าหุ้นก่อนหุ้นสามัญตามที่ข้อบังคับกำหนด หลังจากกันทรัพย์สินไว้ชำระหนี้ของบริษัทแล้ว และต้องตรวจถ้อยคำของข้อบังคับเป็นรายกรณีว่าครอบคลุมเงินปันผลค้างจ่ายหรือไม่ ส่วนสิทธิยับยั้ง (Veto) ในมติสำคัญที่ A ต้องการ ต้องกำหนดไว้ในข้อบังคับหรือในสัญญาระหว่างผู้ถือหุ้น มิใช่สิทธิที่มาตรา 1182 รับรอง

ทางออกของผู้ลงทุนที่ถือหุ้นบุริมสิทธิ: สิทธิขายหุ้นคืน การลดทุน และการแปรสภาพเป็นบริษัทมหาชนจำกัด

บริษัทจำกัดไม่อาจเป็นเจ้าของถือหุ้นของตนเองหรือรับจำนำหุ้นของตนเองได้ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1143 สิทธิขายหุ้นคืน (Put Option) จึงต้องกำหนดเป็นหน้าที่ของผู้ถือหุ้นรายอื่นหรือของบุคคลภายนอกในสัญญาระหว่างผู้ถือหุ้น เช่น ให้ B ผู้ถือหุ้นเดิมมีหน้าที่ซื้อหุ้นจาก A ผู้ลงทุน ตามราคาหรือสูตรการประเมินมูลค่าที่คู่สัญญาตกลงกันไว้

อีกทางหนึ่งคือการลดทุน ซึ่งบริษัทจำกัดทำได้โดยมติพิเศษ ด้วยการลดมูลค่าหุ้นหรือลดจำนวนหุ้นตามมาตรา 1224 ทุนต้องไม่ลดต่ำกว่าหนึ่งในสี่ของทุนทั้งหมดตามมาตรา 1225 บริษัทต้องโฆษณาความประสงค์ในหนังสือพิมพ์แห่งท้องที่ และมีหนังสือบอกกล่าวเจ้าหนี้ซึ่งมีสิทธิคัดค้านภายในสามสิบวันนับแต่วันที่บอกกล่าว หากมีเจ้าหนี้คัดค้าน บริษัทจะจัดการลดทุนไม่ได้จนกว่าจะได้ใช้หนี้หรือให้ประกันเพื่อหนี้รายนั้นแล้วตามมาตรา 1226 ทั้งต้องจดทะเบียนภายในสิบสี่วันนับแต่วันลงมติตามมาตรา 1228 อนึ่ง การตัดหุ้นบุริมสิทธิเฉพาะชนิดออกโดยผู้ถือหุ้นชนิดนั้นมิได้ให้ความยินยอมอาจขัดต่อมาตรา 1142 [ต้องยืนยันแหล่งที่มา]

เมื่อบริษัทจำกัดแปรสภาพเป็นบริษัทมหาชนจำกัด ซึ่งต้องมีมติพิเศษของที่ประชุมผู้ถือหุ้นและจดทะเบียนแปรสภาพต่อนายทะเบียน (มาตรา 180 และมาตรา 183 แห่งพระราชบัญญัติบริษัทมหาชนจำกัด พ.ศ. 2535) การแปลงหุ้นบุริมสิทธิเป็นหุ้นสามัญจะกระทำได้ต่อเมื่อข้อบังคับของบริษัทมหาชนจำกัดกำหนดไว้เช่นนั้น โดยผู้ถือหุ้นยื่นคำขอแปลงหุ้นต่อบริษัทพร้อมส่งมอบใบหุ้นคืน และบุริมสิทธิในหุ้นที่ออกให้แล้วยังเปลี่ยนแปลงมิได้ (มาตรา 65 แห่งพระราชบัญญัติบริษัทมหาชนจำกัด พ.ศ. 2535)

สะพานเชื่อมธรรมนูญครอบครัวสู่กฎหมาย: การแปลง Family Constitution เป็น ข้อบังคับ (AOA) และ สัญญาผู้ถือหุ้น SHA

ธรรมนูญครอบครัว (Family Constitution) เป็นข้อตกลงที่ผูกพันเฉพาะผู้ลงนาม ไม่มีผลยันต่อบุคคลภายนอก การสร้างผลผูกพันทางกฎหมายที่กว้างกว่านั้นทำผ่านสองกลไก ดังนี้

1. กลไกที่ 1: ข้อบังคับของบริษัท (Articles of Association: AOA) - จดทะเบียนต่อนายทะเบียน กรมพัฒนาธุรกิจการค้า โดยข้อจำกัดการโอนหุ้นชนิดระบุชื่อลงในใบหุ้นที่กำหนดไว้ในข้อบังคับมีผลตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1129 ตอนต้น ส่วนผลของการโอนที่ฝ่าฝืนข้อจำกัดดังกล่าวต่อผู้ซื้อยังต้องตรวจสอบ [ต้องยืนยันมาตรา]
2. กลไกที่ 2: สัญญาผู้ถือหุ้น (Shareholders' Agreement: SHA) - สัญญาที่ใช้บังคับระหว่างผู้ถือหุ้นซึ่งเป็นคู่สัญญา เพื่อใช้ฟ้องร้องเรียกค่าเสียหายหรือบังคับตามสัญญา

• สิทธิปฏิเสธก่อน (Right of First Refusal - ROFR) & Right of First Offer (ROFO): ควรบรรจุไว้ในข้อบังคับของบริษัท ข้อจำกัดการโอนในข้อบังคับ เช่น สิทธิซื้อก่อน ทำให้บริษัทมีฐานไม่ยอมจดแจ้งการโอนหุ้นชนิดระบุชื่อลงในทะเบียนผู้ถือหุ้นของบริษัทตามมาตรา 1129 ตอนต้น โดยผู้ปฏิเสธคือบริษัทผ่านกรรมการ มิใช่นายทะเบียน และผลของการโอนที่ฝ่าฝืนต้องพิจารณาจากถ้อยคำของข้อบังคับและสัญญาผู้ถือหุ้น
• ข้อห้ามโอนหุ้นให้คู่สมรส (In-laws Restriction): กำหนดใน AOA ให้การโอนหุ้นต้องได้รับอนุมัติจากคณะกรรมการบริษัทก่อน
• กลไก Buy-Sell Agreement & Tag-Along / Drag-Along: ระบุใน SHA เพื่อบังคับให้ทายาทที่ต้องการออกจากธุรกิจต้องขายหุ้นคืนให้ตระกูลตามราคาประเมิน (Valuation Formula) ที่ตกลงไว้

สิทธิประโยชน์ทางภาษีของ Family Holding: วิเคราะห์ยกเว้นภาษีเงินปันผล มาตรา 65 ทวิ (10) และการวางแผนภาษีการรับมรดก

การยกเว้นภาษีเงินปันผลตามประมวลรัษฎากร มาตรา 65 ทวิ (10)

เมื่อ Operating Company (บริษัทลูก) จ่ายเงินปันผลให้แก่ Family Holding Company (บริษัทแม่) เงินปันผลนั้นจะได้รับ ยกเว้นภาษีเงินได้นิติบุคคลเต็มจำนวน (100%) หากเข้าเงื่อนไขครบถ้วนดังนี้:

1. Family Holding Company ถือหุ้นใน Operating Company ไม่น้อยกว่า 25% ของจำนวนหุ้นทั้งหมดที่มีสิทธิออกเสียง
2. Operating Company ไม่ได้ถือหุ้นกลับใน Family Holding Company ไม่ว่าโดยทางตรงหรือทางอ้อม
3. Family Holding Company ต้องถือหุ้นใน Operating Company ไว้ไม่น้อยกว่า 3 เดือนก่อนวันจ่ายเงินปันผล และถือต่อไปอีกไม่น้อยกว่า 3 เดือนหลังวันจ่ายเงินปันผล

การวางแผนภาษีการรับมรดก (Inheritance Tax)

การถือหุ้นผ่าน Family Holding Company ช่วยวางแผนภาษีการรับมรดกตามพระราชบัญญัติภาษีการรับมรดก พ.ศ. 2558 เนื่องจากสามารถทยอยโอนหุ้นของ Holding Company ให้แก่ทายาทในขณะที่ผู้ก่อตั้งยังมีชีวิตอยู่ เงินได้ที่ผู้รับได้จากการให้โดยเสน่หาจากบุพการี ผู้สืบสันดาน หรือคู่สมรส ได้รับยกเว้นเฉพาะส่วนที่ไม่เกินยี่สิบล้านบาทตลอดปีภาษี (ประมวลรัษฎากร มาตรา 42 (27)) และต้องตรวจผลตามพระราชบัญญัติภาษีการรับมรดกเพิ่มเติม [ต้องยืนยันมาตรา] ส่วนการทยอยโอนให้มูลค่ามรดกที่ทายาทแต่ละคนได้รับไม่เกิน 100 ล้านบาท อาศัยเกณฑ์ของพระราชบัญญัติภาษีการรับมรดก ซึ่งยังต้องยืนยันจากตัวบท [ต้องยืนยันมาตรา]

LAS Practice Note: ขั้นตอนการจัดโครงสร้าง Share Swap, การออกแบบสภาครอบครัว (Family Council) ควบคู่กับ Board of Directors, และข้อสัญญา Buy-Sell Agreement

ขั้นตอนการจัดโครงสร้าง Share Swap

1. จัดตั้ง Family Holding Company ด้วยทุนจดทะเบียนที่เหมาะสม
2. ผู้ถือหุ้นเดิม (บุคคลธรรมดา) ปรับโครงสร้างโดยการแลกหุ้น (Share Swap) นำหุ้นใน Operating Company ไปชำระเป็นค่าหุ้นใน Family Holding Company ถ้าใช้หุ้นชำระค่าหุ้นในการตั้ง Holding ต้องแถลงในที่ประชุมตั้งบริษัทตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1108 (5) ถ้าเป็นการเพิ่มทุนหลังตั้งบริษัท ต้องมีมติพิเศษให้เพิ่มทุน (มาตรา 1220) และมติพิเศษให้ออกหุ้นโดยชำระด้วยสิ่งอื่นนอกจากเงิน (มาตรา 1221) พร้อมเสนอหุ้นใหม่แก่ผู้ถือหุ้นเดิมตามมาตรา 1222
3. ทำตราสารโอนหุ้นของ Operating Company ให้ครบแบบตามมาตรา 1129 และจดแจ้งการโอนในทะเบียนผู้ถือหุ้นของ Operating Company

การออกแบบสภาครอบครัว (Family Council) ควบคู่กับ Board of Directors

• สภาครอบครัว (Family Council): ดูแลเรื่องธรรมนูญครอบครัว การจัดสรรสวัสดิการตระกูล การศึกษารุ่นต่อไป และทำหน้าที่เสนอแนะทิศทาง
• คณะกรรมการบริษัท (Board of Directors): ดูแลการบริหารจัดการธุรกิจของ Holding และ Operating Company ตามกฎหมายบริษัท มีหน้าที่ตาม Fiduciary Duty ต่อผู้ถือหุ้นทุกราย

ข้อสัญญา Buy-Sell Agreement ใน SHA

กำหนดสูตรการประเมินมูลค่าหุ้น (Valuation Methodology) เช่น อ้างอิง Book Value หรือ EBITDA Multiple ไว้ล่วงหน้า พร้อมกำหนดแหล่งเงินทุนในการซื้อคืน (เช่น การทำประกันชีวิตบุคคลสำคัญ - Key Person Insurance)

ข้อต่อสู้ของทายาทรุ่นใหม่ (Next-Gen) กับสภาครอบครัว/ผู้ก่อตั้ง Devil's Advocate

• ข้อโต้แย้งจาก Next-Gen: การถูกจำกัดสิทธิออกเสียงและห้ามขายหุ้นให้คนนอก ทำให้ทายาทรุ่นใหม่ขาดสภาพคล่อง และถูกกดดันจากกรรมการฝั่งผู้ก่อตั้งที่ไม่ยอมจ่ายเงินปันผล
• ข้อต่อสู้ทางกฎหมายและการบริหาร:

• ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1108 (4) ให้ที่ประชุมตั้งบริษัทกำหนดจำนวนหุ้นบุริมสิทธิ สภาพ และบุริมสิทธิของหุ้นนั้น ส่วนลำดับหรืออัตราการได้รับเงินปันผลเป็นเรื่องที่ข้อบังคับกำหนดได้ภายใต้มาตรา 1200 และการจ่ายเงินปันผลต้องเป็นไปตามมาตรา 1201
• เงินปันผลต้องจ่ายจากกำไร และการประกาศอนุญาตเงินปันผลต้องทำโดยมติของที่ประชุมใหญ่ (มาตรา 1201) นโยบายเงินปันผลในข้อบังคับหรือสัญญาผู้ถือหุ้นจึงไม่อาจรับประกันรายได้เมื่อบริษัทขาดทุน ส่วนการที่ทายาทจะฟ้องบังคับให้บริษัทจ่ายเงินปันผลตามนโยบายในข้อบังคับหรือสัญญาผู้ถือหุ้นได้หรือไม่ ยังต้องตรวจสอบ [ต้องยืนยันมาตรา]
• ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 150 บัญญัติว่าการใดมีวัตถุประสงค์เป็นการต้องห้ามชัดแจ้งโดยกฎหมาย เป็นการพ้นวิสัย หรือเป็นการขัดต่อความสงบเรียบร้อยหรือศีลธรรมอันดีของประชาชน การนั้นเป็นโมฆะ การกำหนดราคาที่เป็นธรรม (Fair Market Value) ในกลไก Buy-Sell Agreement จึงเป็นข้อแนะนำเพื่อลดข้อโต้แย้งว่าข้อจำกัดการโอนหุ้นขัดต่อความสงบเรียบร้อย มิใช่ข้อกำหนดที่มาตรา 150 บัญญัติไว้โดยตรง ส่วนข้อจำกัดการโอนหุ้นในระดับใดจะถึงขั้นขัดต่อความสงบเรียบร้อยต้องพิจารณาเป็นรายกรณี [ต้องยืนยันแหล่งที่มา]

ตัวอย่างสถานการณ์จำลอง Worked Example

ตระกูลธุรกิจค้าปลีกและอสังหาริมทรัพย์รุ่นที่ 2

• บริบท: ผู้ก่อตั้งมีทายาท 5 คน (A, B, C, D, E) โดย A และ B ทำงานใน Operating Company ส่วน C, D, E ทำอาชีพอื่น
• การจัดโครงสร้าง:

1. จัดตั้งบริษัทโฮลดิ้งของครอบครัวในรูปบริษัทจำกัด (Family Holding Company)
2. ออกหุ้น 2 ประเภท:

• หุ้นบุริมสิทธิ ก (ถือโดย A และ B): หนึ่งหุ้นมีห้าเสียง และรับเงินปันผลหลังหุ้นบุริมสิทธิ ข การกำหนดให้หุ้นหนึ่งหุ้นมีห้าเสียงต่างจากวิธีนับคะแนนตามมาตรา 1182 จึงต้องกำหนดไว้ในข้อบังคับของบริษัท พร้อมกำหนดให้นับคะแนนตามจำนวนเสียงของหุ้นในทุกวิธีลงคะแนน (มาตรา 1177) มิฉะนั้น หากทายาททั้งห้าคนมาประชุม ในการลงคะแนนโดยวิธีชูมือ A และ B จะมีเพียงคนละหนึ่งเสียง รวมสองเสียง ขณะที่ C D และ E มีรวมสามเสียง และในการลงคะแนนลับ หุ้นบุริมสิทธิ ก แต่ละหุ้นจะมีเพียงหนึ่งเสียง (มาตรา 1182) ส่วนการที่หุ้นบุริมสิทธิตามมาตรา 1108 (4) จะมีหลายเสียงต่อหุ้นได้ [ต้องยืนยันมาตรา] และการที่นายทะเบียนรับจดทะเบียนข้อบังคับที่มีโครงสร้างดังกล่าว [ต้องยืนยันแหล่งที่มา] ยังต้องตรวจสอบเช่นเดียวกับที่กล่าวไว้ในหัวข้อการออกแบบโครงสร้างหุ้นบุริมสิทธิ
• หุ้นบุริมสิทธิ ข (ถือโดย C, D, E): หนึ่งหุ้นมีหนึ่งเสียง และรับเงินปันผลก่อนในอัตราร้อยละ 6 ต่อปีของมูลค่าหุ้น เมื่อบริษัทมีกำไรและที่ประชุมใหญ่มีมติประกาศจ่ายเงินปันผล (มาตรา 1200 และมาตรา 1201)

1. แก้ไข AOA ของ Holding Company กำหนด ROFR ให้ตระกูลซื้อหุ้นคืนก่อนเสมอ หากจะโอนให้บุคคลภายนอก
2. Operating Company จ่ายเงินปันผล 100 ล้านบาทให้แก่ Holding Company ซึ่งถือหุ้นใน Operating Company ทั้งหมด Holding Company ไม่ต้องนำเงินปันผลนั้นมารวมคำนวณเป็นรายได้ตามประมวลรัษฎากร มาตรา 65 ทวิ (10) เมื่อ Operating Company ไม่ได้ถือหุ้นใน Holding Company ไม่ว่าโดยทางตรงหรือโดยทางอ้อม และ Holding Company ถือหุ้นไว้ไม่น้อยกว่าสามเดือนนับแต่วันที่ได้หุ้นมาถึงวันมีเงินได้ และไม่โอนหุ้นไปก่อนสามเดือนนับแต่วันที่มีเงินได้
3. Holding Company จ่ายเงินปันผลต่อให้ทายาท C, D, E ตามสิทธิบุริมสิทธิ ข อย่างถูกต้องครบถ้วน

Checklist 10 จุดตรวจการจัดตั้งและบริหารจัดการ Family Holding Company

• จัดตั้ง Family Holding Company เป็นนิติบุคคลประเภทบริษัทจำกัดเรียบร้อยแล้ว
• กำหนดจำนวน สภาพ และบุริมสิทธิของหุ้นบุริมสิทธิในที่ประชุมตั้งบริษัทตามมาตรา 1108 (4) โดยกำหนดสิทธิออกเสียงที่ต่างจากวิธีนับคะแนนตามมาตรา 1182 ไว้ในข้อบังคับ และให้นับคะแนนตามจำนวนเสียงของหุ้นในทุกวิธีลงคะแนน (มาตรา 1177 และมาตรา 1182) และตรวจสอบประเด็นหุ้นบุริมสิทธิที่มีหลายเสียงต่อหุ้นก่อนยื่นจดทะเบียน [ต้องยืนยันมาตรา]
• นำข้อจำกัดการโอนหุ้น (ROFR / ROFO / In-laws restriction) ไปจดทะเบียนใน AOA
• ทำสัญญาระหว่างผู้ถือหุ้น (SHA) ครอบคลุมกลไก Buy-Sell Agreement และ Valuation Formula
• ตรวจสอบสัดส่วนการถือหุ้นใน Operating Company ให้ไม่น้อยกว่า 25% เพื่อสิทธิประโยชน์ทางภาษี
• ถือหุ้นใน Operating Company เกินกว่า 3 เดือนก่อนและหลังการจ่ายเงินปันผลตาม มาตรา 65 ทวิ (10)
• กำหนดโครงสร้างสภาครอบครัว (Family Council) และ Board of Directors แยกออกจากกันชัดเจน
• วางแผนการโอนหุ้นข้ามรุ่นเพื่อประหยัดภาษีการรับมรดกตาม พ.ร.บ.ภาษีการรับมรดก พ.ศ. 2558
• จัดทำนโยบายการจ่ายเงินปันผล (Dividend Policy) ที่ชัดเจนใน AOA/SHA
• ทบทวนโครงสร้างกฎหมายและธรรมนูญครอบครัวอย่างน้อยปีละ 1 ครั้ง

คำถามที่พบบ่อย Frequently Asked Questions